1.3.1.5.1. Ot Mücadelesi ve Çapa*
Fidanlıkta sağlıklı ve kaliteli fidan yetiştirmenin en önemli etkenlerinden bi ri olan yabani otlarla mücadele, büyük önem taşır. Zira bu yabani otlar fidanların besinlerine ve su alımlarına ortak olup, daha büyüdüklerinde de küçük fidanları ışıksız bırakarak boğulmalarına neden olurlar. Bazı fidanlar bu ot rekabetine ye nik düşerler, bazıları da gelişme ve kaliteleri açısından büyük kayba uğrarlar. Ya bani ot zararları, özellikle ekim yastıklarında daha çok öldürücü olur. Fidanlıklar da ot alma ve çapa birlikte yürütülebilir. Bu bakım tedbirleri bazı durumlarda bü tün fidanlık işletme masraflarının % 50-70 gibi oldukça büyük bir bölümünü kap sadığı belirtilmektedir".

Ata, C. 1978: Fidanlıklarda otla mücadele. K.T.Ü. Orman Fakültesi Dergisi Cilt 1, Sayı 1. -Ata, C. 1985: Or man fidanlıklarında yabancı otlarla kimyasal savaşım. TÜBİTAK Doğa Bilim Dergisi D2 (9) (3) (TÜBİTAK proje özeti). -Atay, I. 1966: Fidanlıklarda ve ağaçlandırma sahalarında zararlı otlarla ve şüceyratla kimyasal mücadele. Orman Mühendisliği Dergisi yıl 5, Sayı 10. -Kasımoğlu, N. 1957: Fidanlıkta yabancı otlarla mü cadele ve toprağın sterilize edilmesinde kimyevi ilaçların kullanılması. Ormancılık Araştırma Enstitüsü Der gisi Cilt 3, Sayı 1. -Orman Genel Müdürlüğü 1986: Fidanlık Çalışmaları, Fidanlık ve Tohum İşleri Dairesi Yayını, Ankara. -Saatçioğlu, F. 1976: Fidanlık Tekniği l.Ü. Orman Fakültesi Yayın No. 2188/223. -Stoecke-ler, J.H. and Jones, G.W. 1957: Forest Nursery Practice in the Lake States. Agriculture Handbook No. 110, U.S. Dept. of Agriculture, Forest Service. -Tolay, U. 1987: Yapraklı Tür Orman Ağaçlan Fidanlık Tekniği, Kavak ve H.G.Y.T.O.G. Araş. Ens. Teknik Bülteni No. 140, İzmit, -Williamson, D.R. ve Morgan, J.L. 1994: Nursery Weed Control. s. 167-180. Ed. Aldhous, J.R. ve Morgan, J.L. Forest Nursery Practice (G.B. Forestry Commission Bulletin No. 111) London.
Saatçioğlu, F. 1976: Fidanlık Tekniği, istanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Yayını No: 2188/223.
Ancak fidanlıklarda mevcut tohumdan veya kök ve gövdeden üreyen yabani ot türleri ve herbirinin biyolojileri iyi bilinirse, bu konuda mücadele zaman ve şe kil bakımından çok daha etkin şekilde yapılabilir. Özellikle yıllık otlarda müca dele, çok yıllıklara oranla daha kolay olur. Bu konuda Yal tırık Bahçeköy Fidan lığı'nda bulunan bir yıllık ve çok yıllık tohumdan ve kökten üreyen çeşitli yaba ni ot türlerini ve hayat formlarını, tesbit etmiş bulunmaktadır34. Bu kabil tesbitle-rin Türkiye'nin çeşitli yörelerindeki fidanlıklarda da yapılması, yabani ot müca delelerini çok daha etkin ve ekonomik bir düzeye getirebilecektir. Yabani veya ya bancı otların tanıtımı konusunda renkli tanıtım tablolarını da içeren bir yayın bu konuda çok yardımcı olabilir35.

Ot alma, ekim ve repikaj parsellerinde aynı temele dayanmakla birlikte bazı ayrıcalıklar da gösterir.
Ekim parsellerinde ekilen tohumlar çimlendikten hemen sonra ot alınmama lıdır. Aksi halde körpe fideciklerin kökleri zarar görebilir. Ancak otların kültürü kapatacak kadar beklenmemesi gerekir. Aksi halde büyüyen ot kökleri çıkartılır ken, fidanların kökleri üzerinde daha fazla tahribat yapar. Kökünden alınmayan otlar ise tekrar ve daha kuvvetli olarak süreceğinden daha fazla problem yaratır. Ekim yastıklarında ilk ot almalar yalnız elle ve dikkatle yapılmalıdır. Temizlenen otlar zaman zaman kontrol edilerek içerlerinde onlarla beraber sökülmüş, ekilen türün esas yapraklarına hiç benzemeyen primer yapraklara sahip intaş fidelerinin olup olmadığı da incelenmeli, gerektiğinde ikazlarda bulunulmalıdır.
Repikaj parsellerinde ise ot almada el aletleri yanında daha çok fireze, roto-vatör gibi makine ve ekipmanlar kullanılır. Bu aletler ot alma işi ile toprak işleme (çapalama) işlemini birlikte yürütürler. Repikaj parsellerinde genellikle vejetas yon periyodunda 4 defa yapılan ot alma ve çapa yeterli olmaktadır. Ot alma sıcak havalarda öğleden evvel erken saatler ve özellikle ağırca topraklarda hafif bir yağ mur veya sulamadan sonra yapılması en kolay ve en iyi çalışmayı sağlar. Meka nik ot almada genç fide veya fidanların gövdeleri çok hassastır. Bunlarda ot alma esnasında gövde yaralanmaları çoğunlukla ölümlerine neden olur.
Yabani otlar tohumdan veya kök sürgününden ürer. Tohum yabani otlan to hum tutmadan evvel diskaro ile sürülerek imha edilirse, yeniden otlanma büyük ölçüde azalır. Fakat tohum tuttuktan sonra yapılan bir ot mücadelesinin faydası olmaz. Toprağa intikal eden tohumlardan yeniden ortaya çıkar. Kök ve sürgün ya bani otlan ise, derin sürüm yapan pulluklarla toprak işlenerek köklenir ve toprak yüzüne çıkan kök ve sürgünler de tırmıklarla toplanıp yakılır. Vejetatif olarak üre meleri kolay olan bazı çayır tohumları ile ayrık cinsli otların kökleri ise toprak yü züne çıkınca güneş altında kısa zamanda ölür. Bunların bulunduğu yerlerde frez ile sığ bir toprak işlemesi ise ayrık köklerini parçalayarak daha hızlı çoğalmaları na neden olur.
Bir yılda 4-5 generasyon üreyen, gelişen yabani ot tohumlan vardır. Bu iti barla ot kontrolünün bütün yıl yapılması gerekir. Tabiatıyla bu durumda bunun mekanik yöntemlerle başarılması çok zor ve pahalıdır. Ancak repikaj yastıkların da geniş sahalarda mekanizasyona dayanan mekanik bir ot alma oldukça ekono mik olabilmektedir.
Fakat bugün fidanlık işletmeciliği gelişmiş ülkelerde, fidanlıklarda gerek ekim ve gerekse repikaj parsellerinde ot almada kimyasal ot mücadelesi ile bazı kimyasal maddeler (herbisitler) kullanmaktadır. Bunun sonucu yabani otların par sellerde gelişmesi önlenmekte ve çevreden gelen ot tohumlarının da bu yolla imhasında kesin bir basan sağlanmaktadır (Resim: 77). Artık bu ülkelerde çapa ile ot alma gibi yöntemlerin çok gerilerde kaldığı çeşitli Avrupa memleketlerinde yapılan incelemelerde kolaylıkla gözlenebilmektedir. Bu ülkelerin fidanlıklarında halihazırda yılın hiçbir döneminde yabani otlara rastlanma olanağı yoktur. Halbu ki ülkemizin gerek kamu ve gerekse özel fıdanlıklannda mekanik yöntemler uy gulanarak çok sayıda işçi kullanımına rağmen, fidanlar ekseriyetle otlar içinde kaybolmakta, fidan gelişimi büyük ölçüde zayıf kalmaktadır. Hatta büyük fidan lıklarda da çok sayıda işçi ile yapılan ot almalarda, bir taraftan aynı parselin bir ucu temizlenirken öteki tarafta diğer parseller otla kaplanmak tadır. Bunun sonucu parsele sıra gelene kadar da fidanlar büyük ölçüde gelişme kaybına uğra maktadır. Bu arada otlann kök leri de daha derinlere gittiğinden çıkarma esnasında fidanlar bü yük zarar görmekte ve sararma lar gözlenmektedir. Küçük fi danlarda ise çoğu defa özellikle acemi işçilerin körpe fidanları otlarla birlikte çıkardıkları da gözlenmektedir.
· Yaltınk, F. 1966: Belgrad Ormanı vejetasyonunun floristik analizi ve ana meşcere tiplerinin kompozisyonu-
üzerine araştırmalar. Orman Genel Müdürlüğü Yayını No: 436/6.
· Bayer: Yabancı Otlar, tanınması, etkili mücadelesi. Bayer Tanm İlaçlan Sanayii Ltd. ?irketi, istanbul.

Bugün modern fidanlık tekniğinde benimsenen prensip yabani otlann alın masından ziyade bu otlann fidanlık parselerine gelip, tutunmasını engellemektir.
Fidanlıklarda yeterli ölçüde olgunlaşmamış organik gübrelerle de bol sayıda yabani ot tohumlan fidanlık parsellerine gelebilmektedir. Bu yüzden birçok fidan lığımızın işletmecileri, fidanlıklannda organik gübre kullanımına gitmemekte ve bu yüzden organik gübrelerin çok müsbet etkilerinden de faydalanamamaktadırlar.
Kimyasal yöntemlerde fidanlıklardaki yabani ot mücadelesinde çok sayıda herbisit kullanılmaktadır. Fakat bunların kullandıktan aktif maddeler çoğunlukla müşterek olmakta, ancak oranlan değişmektedir. Bu itibarla kullanımda önemli nokta hangi türlere karşı herbisitlerin kullanılacağı yanında, dozlannın tesbiti ve kullanım zamanlannın belirlenmesidir.
Herbisit kullanımı ekim ve repikaj parsellerinde farklılık göstermektedir. Hatta ekim parsellerinde de; ekim öncesinde, ekimden sonra fakat tohumlar çim lenmeden önce, çimlendikten sonra kullanılan herbisitler farklıdırlar.
Ekim parsellerinde bugün çeşitli ülkeler ve memleketimizde fidanlıklarda ya pılan çalışmalar36 ışığında aşağıdaki herbisitler en başanlı olanlan oluşturmaktadır.
Ekim öncesinde: bunlann içinde ülkemiz fidanlıklannda da denenen Daso-met (Bamid), Uçucu yağ, Casaron Formalin, (Diplobenil), Treflan ve Gramoxone önerilir. Treflan ekim yapılmadan önce toprağa kanştmlmakla topraktaki ot to humlarının çimlenmesini önlenmektedir. Bu herbisit yağış veya sulama ile derin lere gidip etkisiz hale gelmez. 1,5 ton suya 1,8-2,4 İt herbisit katılarak bir hektar saha ilaçlanabilir. Gramoxon da ülkemizde denenmiş ve oldukça iyi sonuçlar alın mış bir herbisit olarak bitkinin dolayısıyle otun temas ettiği bütün yeşil kısımla-nnı öldürür. 3 İt herbisit 200-600 İt suya kanştınlarak 10 dekar saha ilaçlanabilir. Ölümler ilaçlamanın ikinci gününden sonra başlar. Ancak ilaçlamadan sonra 5-7 gün parsele su verilmemelidir.
Ekimden sonra fakat çimlenme öncesinde: Grâmaxone (Paraquat), Diphena-mid (ASA, WSA) ve bilhassa yapraklılar için Simazin (Gesatop, primatol S), Nit-rofen, etkin olurlar.

Aldhous, J.R. 1962: Simazine - a weedkiller for forest nurseries,1961, Forestry Commission Report on Fo-rest Research, London. -Althous, J.R. 1975: Nursery Practice, G.B., Forestry Commission, Bulletin No. 43, London, -Ata, C. 1984: Orman Fidanlıklannda Yabancı Otlarla Savaşım, K.T.Ü. Orman Fakültesi Trabzon. -Davidson, H. ve Arkadaşları, 1988: Nursery Management. PrenticeHall, Englewood Cliffs, Newjersey. -Or man Genel Müdürlüğü, 1986: Fidanlık Çalışmaları, Fidanlık ve Tohum İşleri Daire Başkanlığı Yayını, An kara.

Çimlenmeden sonra: White Spirit, Diphenamaid, Simazin, Dalapon, Nitrofen ve Propyzamide söz konusudur. Özellikle Simazin ve White Spirit 5 cm'den boy lu fidanlarda çok etkindirler.
Ekim parsellerinde sıvı halde bulunan Alipur (Hs 55)'in da en hassas devre olan 8-10 hafta süre ile ekim yastıklarında yabani otların çıkmasını önlediği bil dirilmektedir37.
Repikaj yastıklarında gene bugün çeşitli ülkeler ve memleketimizde yapılan araştırmalar ışığında38 fidanlıklarda en fazla başarı vadeden herbisitler şunlardır:
Simazin (yüksek dozda olmamak üzere), Atrazin, Propyramid, Linocil, Linu-ren, Propachler, rutubetli yörelerde özellikle Graminae'lerin dominant olduğu fidan lıklarda Amitrat+Simazin ve Dalapon+Simazin kombinasyonları önerilmektedir.
Repikaj parsellerinde toz veya granül Simazin (Gesatop)'un usulüne uygun olarak kullanılması halinde repikaja tabi tutulmuş fidanlara hiçbir zarar vermedi ği cihetle Almanya'da geniş uygulama gördüğü bildirilmektedir39. Dozaj olarak 2 kg/hektar hesap edilir.
Round up da bitkinin yapraklan tarafından alınıp kök uçlarına kadar gidebi len sistematik bir herbisit olarak özellikle ayrıklarda, böğürtlenlerde çok etkilidir. Selektif bir herbisit değildir. Fidanlıklar dışında da bilhassa peyzaj çalışmaları ya pılacak sahalarda çalışmalara başlamadan evvel yabani otlara karşı etkin bir şe kilde kullanılabilir. Yıllık bitkilerde 100 İt suya 1 İt, çok yıllıklarda 2 İt herbisit karıştırılarak kullanılır.
Ekim ve repikaj yastıkları dışında da fidanlıklarda yollar ve fidanlık çevre sinde etkin bir ot mücadelesi yapmak gerekir. Aksi halde buralardan uçan hafif ot tohumlan ekim ve repikaj parsellerine kolaylıkla gelir. Buralarda otla mücadele de Dalapon, Aminotriazola, TCA + Dalapon, Sodium Chlorate, MCPA, 2,4-D en çok kullanılan herbisitlerdir. Ülkemizde bazı fidanlıklarda gözlendiği gibi çeşitli bitkilerin içinde ve kıyısında yerleştiği göl, gölet, havuz gibi fidanlık suyunu sağ layan kaynaklardan, sulamalarla ot tohumlan fidanlık parsellerine kolaylıkla ge lebilmektedir. Bunlarla da mücadele gerekir.
Kaplı fidanlarda yabani ot mücadelesi, hem kap içinde ve hem de kap dışın da kaplı fidan alanlarında yapılması zorunludur. Kaplar içindeki ot mücadelesi, eğer kaptaki büyüme ortamı daha önce dezenfekte veya sterilize edilmiş ise en alt düzeye iner. Bunun için kaplan ve dikimden evvel yetiştirme ortamını 70-82°C
37.Saatçioğlu, F. 1976: (Bkz. s. 208 Dipnot 33).
38.S. 208'deki 1 nolu dipnottaki literatür.
39.Saatçioğlu, F. 1976: (Bkz. s. 208. Dipnot 33).

sıcaklıkta 30 dakika bekletilerek sterilize etmek ve formaldehit ile işleme tabi tut mak ve herbisit olarak da örneğin Treflan kullanmak bu konuda en etkin yoldur. Ancak kaplara fidanlar dikildikten sonra bir ot mücadelesi yapma zorunluğu or taya çıkmaz ise, bu taktirde ilkbahar ve yazın uygulama yapılabilir ve bu uygula mada da Devrinol (Napropamide), Dacthal (DCPA) veya Enide (Diphenamid) gi bi herbisitlerin kullanılması, uygun olur. Eğer herbisit sonbaharda uygulanacaksa Chlora-IPC (Chlorpropham), gene Devrinol veya Simazin önerilir. Kapların üze rine yerleştirildiği kaplı fidan parseli veya alanından yani kapların dışından gelen yabani otların kaplan gölge v.s. etkileri altına almaması için de, kap alanının be ton veya başka bir döşeme veya siyah plastik ile kaplanması bu konuda en etkin yol olur.
Kaplı fidanlarda kap içine herbisitin granüle veya tablet halinde konması uy gulama kolaylığı sağlar, etki süresini uzatır.
Yabani veya-daha doğrusu yabancı otlarla mücadelede bu otların tanınması için önerdiğimiz kılavuz, hangi yabancı otlarla hangi herbisitler kullanılarak mü cadele edilebileceğini ve bunlar içinde her bir tür için en etkinlerinin hangisi ol duğu da belirlenmektedir40. Ancak, daha çok tarımsal ürünlere olan etkileri ele al makla beraber bu kılavuz, fidanlıklarda rastlanan yabancı ot türlerine karşı mücadelede de basan ile kullanılabilir.
Yabani ot mücadelesinde tek bir yönteme bağlı kalmak yerine kimyevi ot mücadelesini koşullara göre mekanik ve makineli ot mücadelesi ile de kombine etmek çok daha etkin olabilir. Kullanılan gübre ve kompost yığınlannın da kul lanmadan önce uygun bir herbisit ile (Örneğin Round up ile) ilaçlanması, onlar daki ot tohumlannı öldürmede çok etkili olur.
Fidanlıkta ot kontrolü planlamasını yapar ve düzenlerken, toprak tipi, rutu bet, sıcaklık ve rüzgar koşullan dikkate alınmalıdır. Örneğin kumlu toprakta killi toprağa nazaran daha düşük dozaj kullanılmalıdır. 10-30°C sıcaklıklar dışında da, herbisit etkilerinin azalacağı gözönünde tutulmalıdır.
Aynca yabani ot mücadelesinde ve özellikle yabani otlann büyümesini önle mek üzere ekim yastıklannda, yaprak kompostu ve çeşitli materyalle malçlama, siyah plastik serme de yerine göre etkili tedbirlerdendir. Özellikle dökülen yap raklan toplayarak oluşturulan yaprak kompostu hem ot gelişimini önlediği gibi, toprağı da besler, rutubeti tutar ve çıplak don zararlarını da önler. Yaprak örtüsü kalınlığını, fidanlann büyüklüğüne göre değişmekle beraber, ortalama 4-5 cm olacak şekilde sermek yerinde olur. Fidan sıralan arasına şeritler halinde hazırlan-

Bayer (Bkz. s. 210, Dipnot 35).
mış siyah plastik bantların serilmesi de etkili olur fakat bu sulamayı zorlaştırdığı gibi toprağın havalanmasını da engelleyeceği dikkate alınarak buna göre tedbirli olunmalıdır.