Araştırmadan Üretime: Türkiye’nin Bilimsel Tarım Bilgisini Üreticiyle Buluşturmak

Türkiye’de ziraat fakülteleri ve araştırma kurumlarında üretilen bilimsel tarım araştırmalarını çiftçi ve üreticinin anlayabileceği, kaynaklı ve uygulanabilir bilgiye dönüştürmek için Gardensel’de “Araştırmadan Üretime” çalışmasını başlatıyoruz.

Türkiye’de tarımsal bilgi üretilmediğini söylemek büyük haksızlık olur. Tam tersine, üniversitelerimizde ve araştırma kurumlarımızda her yıl çok ciddi miktarda bilimsel çalışma yapılıyor.

Bahçe Bitkileri bölümlerinde meyvecilikten sebzeciliğe, bağcılıktan mantar yetiştiriciliğine kadar uzanan geniş bir alanda araştırmalar yürütülüyor. Bitki Koruma bölümlerinde hastalıklar, zararlılar, yabancı otlar ve biyolojik mücadele; Toprak Bilimi ve Bitki Besleme alanında gübreleme, toprak verimliliği, besin elementleri ve organik materyaller araştırılıyor.

Bunlara tarla bitkileri, tarım makineleri, sulama, biyosistem mühendisliği, fidancılık, süs bitkileri, peyzaj mimarlığı, ormancılık ve diğer alanları eklediğimizde ortaya muazzam bir bilgi birikimi çıkıyor.

Fakat ortada garip bir durum var.

Bir araştırma yıllarca sürmüş olabilir. Denemeler kurulmuş, ölçümler yapılmış, sonuçlar istatistiksel olarak değerlendirilmiş, makale yazılmış ve uluslararası bir bilimsel dergide yayımlanmış olabilir.

Peki Çorum'daki ceviz üreticisinin bundan haberi var mı?

Bursa'daki fidan üreticisinin?

Antalya'da serada sebze yetiştiren çiftçinin?

Bahçesindeki on meyve ağacına doğru bakım yapmaya çalışan vatandaşın?

Çoğu zaman yok.

Haberi olduğunda da başka bir sorunla karşılaşıyor. Makalenin başlığı İngilizce, metni İngilizce ve kullanılan dil akademik. Yöntem, istatistik ve tartışma bölümlerini okuyup araştırmanın sahada ne anlama geldiğini çıkarmak için çoğu zaman zaten o konuda ciddi bilgi sahibi olmak gerekiyor.

Gardensel'de başlattığımız Araştırmadan Üretime çalışmasının çıkış noktası tam olarak burası.

Türkiye'de bilimsel tarım bilgisi var. Bizim çözmeye çalışacağımız mesele, bu bilginin üreticiye ulaşırken kaybolduğu son birkaç kilometre.

Bilgi var ama dağınık

Türkiye bilimsel yayın altyapısı bakımından sanıldığı kadar fakir değil.

TÜBİTAK ULAKBİM tarafından yürütülen DergiPark, Türkiye'deki çok sayıda akademik derginin elektronik ortamda yönetilmesini ve yayımlanmasını sağlıyor. Burada önemli bir ayrıntı var: DergiPark bir bilimsel dizin değil, yayın altyapısıdır.

TR Dizin ise belirlenen kriterleri karşılayan ulusal hakemli bilimsel dergileri dizinleyen ayrı bir sistemdir.

Üniversitelerin kendi açık akademik arşivleri var. TÜBİTAK ULAKBİM'in Harman – Türkiye Akademik Arşivi sistemi, farklı kurumsal arşivlerin üst verilerini bir araya getiriyor. YÖK Ulusal Tez Merkezi'nde erişimine izin verilmiş yüksek lisans ve doktora tezlerinin tam metinleri bulunabiliyor.

Bununla da bitmiyor.

Türk akademisyenler çalışmalarını yalnız Türkiye'deki dergilerde yayımlamıyor. Dünyanın farklı ülkelerindeki yüzlerce bilimsel dergide Türk araştırmacıların makaleleri bulunuyor. Bunların bir kısmına Crossref üzerinden DOI ve yayın bilgileriyle ulaşılabiliyor. ORCID araştırmacı ile yayınları arasındaki bağlantıyı kurmaya yardımcı oluyor. FAO'nun AGRIS sistemi ise doğrudan gıda ve tarım bilimleri literatürüne odaklanıyor.

Kısacası tek bir kapı yok.

Asıl problem de burada başlıyor.

Bilgi az değil; çok fazla ve çok dağınık.

Üreticinin karşısındaki mesele yüz binlerce yayın arasından kendisine yarayacak araştırmayı bulmak, anlamak ve araştırmacının gerçekten söylediği şey ile bizim o araştırmadan çıkardığımız sonucu birbirinden ayırabilmek.

Araştırmadan Üretime ne yapacak?

İlk olarak ne yapmayacağımızı söyleyelim.

Akademik makaleleri kopyalayıp Gardensel'e doldurmayacağız.

İngilizce makaleleri bir çeviri sisteminden geçirip Türkçe karşılıklarını yayımlamak da hedefimiz değil. Zaten yalnızca kelimeleri Türkçeye çevirmek sorunu çözmez.

Kurmak istediğimiz zincir şu:

Bilimsel araştırma → anlaşılır Türkçe → üretici açısından anlamı → uygulanabilir bilgi

Bir çiftçi için 25 sayfalık makalenin her cümlesinin Türkçe karşılığından çok daha önemli birkaç soru vardır:

Ne denediler?

Ne buldular?

Bu sonuç benim işime yarar mı?

Ve çoğu zaman unutulan en önemli soru:

Benim şartlarımda da aynı sonucu verir mi?

Araştırmadan Üretime içeriklerinin ağırlık noktası burada olacak.

Makalenin yalnız sonucuna bakmayacağız

Bir araştırmayı ele aldığımızda mümkün olduğu ölçüde araştırmacıların adlarını, üniversite veya araştırma kurumlarını, çalışmanın orijinal başlığını, yayımlandığı dergiyi, yılı ve DOI bilgisini göstereceğiz.

Ama bunların ardından araştırmanın içine girmek gerekiyor.

Deneme nerede yapılmış?

Hangi bitki türü ve çeşidi kullanılmış?

Tarla mı, sera mı, laboratuvar mı?

Kaç uygulama ve kaç tekrar yapılmış?

Kontrol uygulaması var mı?

Araştırma bir sezon mu sürmüş, birkaç yıl mı?

Araştırmacılar hangi özellikleri ölçmüş?

İstatistiksel olarak bulunan fark gerçekten neyi ifade ediyor?

Bunlar bilinmeden yalnız sonuç cümlesini alıp çiftçiye tavsiyeye dönüştürmek bazen yarardan çok zarar verebilir.

Basit bir örnek verelim.

Bir araştırmada kontrollü koşullarda belirli bir yetiştirme ortamına yüzde 30 oranında bir organik materyal eklenmiş ve bazı gelişme özelliklerinde olumlu sonuç bulunmuş olsun.

Buradan:

“Yetiştirme ortamına yüzde 30 bu materyalden katın.”

sonucu çıkmaz.

Çeşit farklı olabilir. Materyalin kimyasal yapısı değişebilir. Sulama suyu, sıcaklık, yetiştirme ortamı, gübreleme, deneme süresi ve üretim ölçeği farklıdır.

Daha önemlisi, araştırmacının olumlu bulduğu özellik üreticinin ekonomik olarak önemsediği özellik olmayabilir.

Bitki daha fazla gelişmiş ama verim değişmemiş olabilir.

Verim yükselmiş ama kalite düşmüş olabilir.

Hem verim hem kalite yükselmiş fakat uygulamanın maliyeti ticari üretimde elde edilen kazancı aşmış olabilir.

Bu nedenle mümkün olduğunca üç şeyi birbirinden ayıracağız:

Araştırmanın bulduğu sonuç

Bu sonucun üretici açısından taşıyabileceği anlam

Gardensel'in teknik değerlendirmesi

Bunlar aynı şey değil.

Bazen doğru cevap “Henüz bilmiyoruz”dur

İnternette kesin cümleler daha fazla ilgi görüyor.

“Bunu yapın, verim artar.”

“Şunu kullanın, hastalık biter.”

“Bilim insanları keşfetti.”

Bilim çoğu zaman böyle konuşmuyor.

Bir yıllık çalışma ile beş yıllık araştırmanın kanıt ağırlığı aynı değildir. Saksı denemesi ile ticari bahçede yapılan çalışma aynı değildir. Tek çeşitte bulunan sonuç bütün çeşitlere uygulanamaz.

Konya'daki sulama denemesinin sonucunu hiçbir değerlendirme yapmadan Rize'ye taşımak doğru değildir.

On bitki üzerinde yapılmış ön çalışma ile farklı bölgelerde birkaç yıl tekrarlanmış araştırmayı da aynı kefeye koyamayız.

Bu yüzden bazı Araştırmadan Üretime yazılarının sonunda şu sonuca ulaşabiliriz:

Sonuç umut verici, ancak bu çalışma tek başına genel bir üretici tavsiyesi vermek için yeterli değil.

Bunda hiçbir sorun yok.

Hatta bazen çiftçiye verilebilecek en değerli bilgi budur.

Türkiye'deki bütün tarımsal yayınları insan gücüyle takip edemeyiz

Bu projenin ölçek problemi var ve bunu baştan kabul ediyoruz.

Yalnız ziraat fakültelerini ele alsak Bahçe Bitkileri, Bitki Koruma, Tarla Bitkileri, Toprak Bilimi ve Bitki Besleme, Tarım Makineleri, Tarımsal Yapılar ve Sulama gibi birçok bölüm bulunuyor.

Orman fakültelerini, peyzaj mimarlığını, araştırma enstitülerini, meslek yüksekokullarını ve tarımla ilişkili diğer bilim dallarını eklediğimizde sayı hızla büyüyor.

Üstelik yayınların hepsi aynı yerde çıkmıyor.

Bir araştırmacı DergiPark'taki bir dergide Türkçe makale yayımlarken başka bir araştırmacı aynı hafta uluslararası bir dergide İngilizce çalışma yayımlayabiliyor. Bir bilgi doktora tezinin içinde kalabiliyor. Başka bir çalışma araştırma enstitüsünün yayınında karşımıza çıkabiliyor.

Bütün bunları insanların her gün tek tek kontrol etmesi mümkün değil.

Bu nedenle Araştırmadan Üretime yapay zekâ destekli çalışacak.

Bunu gizlemek yerine açıkça söylemenin daha doğru olduğuna inanıyoruz.

Yapay zekâ yeni yayınların bulunmasında, konuya göre sınıflandırılmasında, aynı makalenin farklı kaynaklardaki kayıtlarının eşleştirilmesinde, yöntem ve sonuçların incelenmesinde ve ilk Türkçe açıklamanın oluşturulmasında kullanılacak.

Ama önemli bir çizgimiz olacak:

Yapay zekâ bilimsel kaynağın yerine geçemez.

Çünkü yapay zekâ da hata yapabilir.

Bir istatistiksel sonucu yanlış yorumlayabilir, korelasyonu nedensellik gibi okuyabilir, araştırmacının “olabilir” dediği yerde “olur” diyebilir. Çeşit adını, dozu veya deneme süresini yanlış değerlendirebilir. Hatta yeterli kontrol kurulmazsa kaynakta bulunmayan bir bağlantı kurabilir.

Dolayısıyla güvenilirliği “yapay zekâ yanılmaz” iddiasıyla sağlayamayız.

Tam tersine, hata yapabileceğini kabul ederek sistem kurmak zorundayız.

Bu nedenle yapay zekâ desteği kullanılan araştırma içeriklerinde buna benzer bir açıklama bulunacak:

Bu içerik, yayımlanmış bilimsel araştırmaların yapay zekâ destekli olarak incelenmesi ve üretici açısından anlaşılır hale getirilmesiyle hazırlanmıştır. Orijinal bilimsel kaynaklar içerikte gösterilmektedir.

Yanlış bulduysanız bize söyleyin

Binlerce içeriğin tamamını yayımlanmadan önce uzman editörlerin tek tek kontrol etmesini vaat etmek gerçekçi olmaz.

Bunun yerine açık bir düzeltme sistemi kuracağız.

Bir akademisyen kendi araştırmasının yanlış yorumlandığını görebilir.

Bir ziraat mühendisi teknik bir hata fark edebilir.

Bir üretici, araştırmada bulunmayan fakat sahada önemli olan bir koşula dikkat çekebilir.

Okuyucu verilen rakamla orijinal makaledeki rakamın uyuşmadığını görebilir.

Bu nedenle araştırma içeriklerinin altında “Hata veya yanlış yorum bildir” seçeneği bulunmasını istiyoruz.

Bildirim gelen içerik yeniden incelenecek. Gerçekten hata varsa düzeltilecek.

Bunun zayıflık değil, sistemin önemli parçalarından biri olduğunu düşünüyoruz.

Bilimsel bilgi zaten değişmez bir taş levha değil. Yeni araştırmalar geldikçe bazı bilgiler güçlenir, bazıları zayıflar, bazen yıllardır doğru kabul edilen bir yaklaşımın sınırları daha iyi anlaşılır.

Bizim oluşturacağımız içerikler de gerektiğinde değişebilmeli.

Araştırmacının adı kaybolmayacak

Bu projede hassas olduğumuz konulardan biri de bu.

Araştırmayı Gardensel yapmadı.

Denemeyi kuran, tarlaya çıkan, laboratuvarda çalışan, ölçümleri yapan, veriyi değerlendiren ve makaleyi ortaya çıkaran araştırmacılar var.

O emek onların.

Bizim yapacağımız, o araştırmayı başka bir okuyucu kitlesi için anlaşılır hale getirmek.

Bu nedenle akademisyenin adı küçük bir kaynak satırına gömülmemeli. Araştırmacı, üniversitesi, çalışmanın orijinal adı ve mümkün olduğunda DOI'si açıkça gösterilmeli.

Hatta zaman içerisinde yalnız araştırma yazıları değil, akademisyen sayfaları da oluşabilir.

Bir araştırmacının hangi üniversitede çalıştığı, uzmanlık alanları, üzerinde çalıştığı bitki veya konular, ulaşılabilen yayınları ve Gardensel'de üretici açısından açıklanan araştırmaları aynı yerde görülebilir.

Bu projenin gelecekte ulaşmasını istediğimiz noktayı aslında tek cümle anlatıyor:

Bir akademisyen kendi adını internette aradığında, “Gardensel benim 14 araştırmamı çiftçi için açıklamış” diyebilmeli.

Burada önemli olan “Gardensel” kelimesi değil.

“Benim 14 araştırmam” kısmı.

Çünkü araştırmacının adı ve yaptığı iş görünür olmalı.

Belki zamanla ilişki tersine bile döner. Biz yeni makaleyi ararken akademisyen bize ulaşır:

“Yeni çalışmam yayımlandı. Üretici açısından değerlendirilmesi için bunu da ekleyebilirsiniz.”

İşte o noktada akademik bilgi ile saha arasında gerçek bir köprü kurulmaya başlamış demektir.

Tek tek makaleler başlangıç; asıl değer sonradan ortaya çıkacak

İlk aşamada bir araştırmayı ele alacağız.

Sonra aynı konuda başka bir araştırma gelecek.

Ardından üçüncüsü.

Bir süre sonra aynı konuda on, yirmi, belki yüz çalışma birikmiş olacak.

İşte Araştırmadan Üretime'nin asıl değeri o zaman ortaya çıkacak.

Çünkü bilim tek bir makaleden ibaret değildir.

Bir çalışma olumlu sonuç bulabilir. İkincisi aynı sonucu bulmayabilir. Üçüncüsünde sonuç yalnız belirli koşullarda ortaya çıkabilir. Başka bir çeşit üzerinde yapılan dördüncü araştırmada sonuç tamamen değişebilir.

İnternette ise genellikle bunlardan en dikkat çekici olanı dolaşıma girer:

“Bilim insanları keşfetti: Bu uygulama verimi artırıyor.”

İyi de diğer çalışmalar ne diyor?

Biz zaman içerisinde o sorunun da cevabını aramak istiyoruz.

Mesela kiraz çatlaması

Türkiye'de kiraz yetiştiriciliğinde meyve çatlaması üzerine yıllardır çalışmalar yapılıyor.

Tek bir araştırmayı anlatmanın ötesine geçebilirsek bir gün şu başlığı hazırlayabiliriz:

Türkiye'de son 10 yılda kiraz çatlamasını azaltmak için yapılan araştırmalar ne söylüyor?

O zaman sorular değişir.

Kalsiyum uygulamalarında nasıl sonuçlar alınmış?

Bitki büyüme düzenleyicileri denenmiş mi?

Yağmur örtülerinin etkisi ne olmuş?

Çeşitler aynı tepkiyi vermiş mi?

Hangi sonuçlar birkaç farklı araştırmada tekrar edilmiş?

Hangi konularda çalışmalar birbiriyle çelişiyor?

Aynı şeyi mantarda sorabiliriz:

Bilimsel araştırmalara göre istiridye mantarı üretiminde hangi tarımsal atıklar daha başarılı?

Cevizde:

Türkiye'de ceviz anaçları üzerine yapılan araştırmaların ortak sonuçları neler?

Domateste:

Tuzluluk stresine karşı hangi uygulamalar farklı araştırmalarda tekrar tekrar olumlu sonuç vermiş?

Bağcılıkta:

Kuraklık koşullarında hangi anaçlar daha iyi performans göstermiş?

Bunların hiçbiri tek bir makalenin cevaplayabileceği sorular değil.

Ama araştırmaları yıllarca düzenli biçimde toplarsak cevaplanabilir sorular haline gelirler.

Bir çalışma değil, kanıtın bütünü

Diyelim ki belirli bir uygulamayla ilgili 20 araştırma bulduk.

13'ünde olumlu sonuç var.

4'ünde anlamlı etki bulunmamış.

3'ünde olumsuz sonuç ortaya çıkmış.

Yalnız olumlu araştırmalardan birini okuyan kişi uygulamanın kesin olarak işe yaradığını düşünebilir.

Yirmisini birden görünce çok daha doğru sorular sorabiliriz.

Olumsuz sonuç çıkan çalışmaların ortak noktası ne?

Çeşit mi?

Toprak mı?

Doz mu?

İklim mi?

Uygulama zamanı mı?

Olumlu bulunan 13 araştırmada aynı özellik mi iyileşmiş, yoksa her biri başka bir şeyi mi ölçmüş?

Tabii burada da kendimizi kandırmamak gerekiyor. “13 olumlu, 4 etkisiz, 3 olumsuz” diye makale saymak kendi başına meta-analiz değildir. Araştırmaların yöntemi, örnek büyüklüğü, ölçtüğü özellikler ve kanıt kalitesi farklı olabilir.

Bunu da açıkça söyleyeceğiz.

Ama bütün bilimsel tabloyu görmeye çalışmak, internette karşımıza çıkan tek bir makaleden kesin tavsiye üretmekten çok daha sağlam bir başlangıçtır.

Üreticinin tecrübesi de çöpe atılmayacak

Bilimsel araştırmayı öne çıkarırken başka bir hataya düşmek istemiyoruz.

Saha tecrübesi değersiz değildir.

Bir üretici yıllarca aynı toprakta, aynı üründe çalışarak akademik araştırmalarda bulunmayan çok önemli şeyler öğrenebilir. Gardensel zaten bir forum; üreticinin tecrübesini küçümseyen bir bilgi sistemi Gardensel'in doğasına da aykırı olur.

Ancak saha gözlemi ile bilimsel kanıtı birbirine karıştırmamak gerekir.

Bir üretici belirli bir uygulamayı yaptığı yıl daha fazla ürün aldıysa verim artışının kesin olarak o uygulamadan kaynaklandığını söyleyemeyiz. Yağış değişmiş olabilir. Budama farklı yapılmış olabilir. Bir önceki yılın ürün yükü farklıdır. Sıcaklık, sulama veya başka onlarca etken değişmiş olabilir.

Bilimsel denemenin gücü mümkün olduğunca bu değişkenleri kontrol etmesinden gelir.

Saha tecrübesinin gücü ise kontrollü araştırmanın karşılaşmadığı gerçek hayat sorunlarını göstermesidir.

Bunları birbirinin rakibi yapmak yerine yan yana getirmek daha anlamlı:

Bilimsel araştırma + teknik değerlendirme + üretici tecrübesi

Gardensel'in forum yapısı tam da burada işe yarayabilir.

“Akademik makalede yazıyor” tek başına yeterli olmayacak

Bir metnin akademik makale olması, içindeki her cümlenin tartışmasız gerçek olduğu anlamına gelmez.

Dergiler arasında kalite farkları var. Araştırmaların yöntemleri farklı. Örnek büyüklükleri, kontrol düzenleri, tekrar sayıları ve istatistiksel güçleri aynı değil.

DergiPark'ın kendisi bile bir bilimsel dizin olmadığını özellikle belirtiyor. DergiPark'ta çeşitli ulusal ve uluslararası dizinlerde yer alan dergiler bulunduğu gibi herhangi bir dizinde bulunmayan dergiler de bulunabiliyor.

Bu nedenle sistem yalnız:

“Bir akademik makale bulduk.”

deyip çalışmayacak.

Mümkün olduğunda kaynağın niteliği, yöntem, deneme düzeni, örnek büyüklüğü, araştırmanın başka çalışmalarla uyumu ve yazarların kendi belirttiği sınırlılıklar da dikkate alınacak.

Özellikle pestisitler, gıda güvenliği, ruhsat, doz ve benzeri doğrudan risk taşıyan konularda daha dikkatli olmak zorundayız.

Bir araştırmada belirli bir uygulamanın denenmiş olması, o uygulamanın Türkiye'de ruhsatlı veya mevzuata uygun olduğu anlamına gelmez.

Bilimsel bulgu ile üreticiye verilen uygulama tavsiyesi arasındaki çizgiyi kaybetmemeliyiz.

Türkçe tarım bilgisini gerçekten aranabilir hale getirmek

Bu çalışmanın belki ilk bakışta fark edilmeyecek başka bir tarafı daha var.

Çiftçi bilimsel literatürde kendi sorununu hangi kelimeyle arayacağını her zaman bilmiyor.

Üreticinin “kiraz yarılması” dediği konu makalede “fruit cracking” olarak geçebiliyor. Bitkinin halk arasındaki adı ile bilimsel adı farklı olabiliyor. Hastalıkların isimleri zamanla değişebiliyor. Aynı sorun farklı disiplinlerde farklı terimlerle ifade edilebiliyor.

Bu yüzden araştırmayı yalnız başlığıyla saklamak yeterli değil.

Zaman içinde araştırmaları;

bitki, çeşit, hastalık, zararlı, uygulama, etken madde, toprak tipi, yetiştirme sistemi, bölge, akademisyen ve araştırma konusu

gibi bilgilerle birbirine bağlayabilirsek ortaya yalnız bir makale arşivi çıkmaz.

Bir tarımsal bilgi ağı oluşmaya başlar.

Örneğin kiraz sayfasına giren kişi yetiştiricilik bilgileriyle birlikte kiraz üzerine açıklanmış bilimsel araştırmaları görebilir.

Bir hastalık maddesinden o hastalık üzerine yapılmış çalışmalara geçebilir.

Bir akademisyenin profilinden aynı araştırmacının başka çalışmalarını bulabilir.

Bir bilimsel araştırmanın altında üreticilerin gerçek saha tecrübelerini okuyabilir.

Kısacası:

Bitki ↔ sorun ↔ bilimsel araştırma ↔ akademisyen ↔ teknik açıklama ↔ üretici tecrübesi

birbirinden kopuk sayfalar olmaktan çıkabilir.

Asıl hedefimiz bu.

Makaleyi kopyalamayacağız, bilgiyi yeniden anlatacağız

Açık erişim, internette bulunan her metnin alınıp başka yerde aynen yayımlanabileceği anlamına gelmiyor.

Bilimsel yayınların lisansları ve kullanım şartları farklı.

Bu nedenle Araştırmadan Üretime bir akademik makale kopyalama deposu olmayacak.

Araştırmanın bibliyografik kimliği korunacak. Orijinal çalışma gösterilecek. Araştırma anlaşılacak kadar incelenecek ve üretici açısından önemli olan bilgi Gardensel'de yeniden anlatılacak.

Başka bir ifadeyle akademik yayının rakibi olmayacağız.

Bilginin ikinci durağı olacağız.

Bir bilimsel makaleyi yüz akademisyen okuduysa ve o çalışmanın anlaşılır açıklamasını beş bin üretici daha okuduysa araştırmanın bilimsel değeri azalmaz.

Tam tersine, araştırmanın sahadaki karşılığı büyür.

Türkiye'de yıllarca belirli bir meyve türü, hastalık, anaç, yetiştirme sistemi veya toprak problemi üzerinde çalışan fakat üreticilerin adını dahi bilmediği çok sayıda bilim insanı var.

Üretici bir gün:

“Türkiye'de bu konuyu kim araştırıyor?”

sorusunun cevabını da Gardensel'de bulabilmeli.

Sadece üniversite makaleleri değil

Türkiye'nin tarımsal araştırma birikimi üniversite dergilerinden ibaret değil.

Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı araştırma enstitülerinin çalışmaları, doktora ve yüksek lisans tezleri, kongre bildirileri, teknik raporlar ve araştırma verileri de önemli.

Özellikle tezlerde bazen makaleye sığmayan çok ayrıntılı yöntem ve sonuçlar bulunuyor.

YÖK Ulusal Tez Merkezi bu açıdan önemli bir kaynak. Harman farklı üniversitelerin açık arşivlerindeki çalışmaların bulunmasını kolaylaştırıyor. Uluslararası tarafta FAO AGRIS gibi tarıma özel sistemler ve DOI altyapıları başka kapılar açıyor.

Ama bir kez daha altını çizelim:

Bütün bilimi kapsayan tek bir veri tabanı yok.

Dolayısıyla kuracağımız tarama sistemi de tek kaynağa bağımlı olamaz.

Her bulduğumuzu yayımlamayacağız

Yapay zekâ kullanınca tehlikeli bir kolaylık ortaya çıkıyor.

Her gün yüzlerce makale bulup yüzlerce kısa özet üretmek mümkün.

Bunu yapmak istemiyoruz.

Çünkü binlerce yüzeysel yapay zekâ özeti bir bilgi altyapısı oluşturmaz. Birkaç yıl sonra kimsenin kullanmadığı dev bir içerik çöplüğüne dönüşebilir.

Bazı araştırmalar bağımsız bir yazıyı hak edecek.

Bazıları yalnız ilgili bitki veya konu için oluşturulan kaynak havuzuna eklenecek.

Bazıları başka araştırmalar gelene kadar bekleyecek.

Bazıları Türkiye'deki üretici açısından neredeyse hiçbir pratik anlam taşımadığı için hiç yayımlanmayacak.

Önceliğimiz özellikle Bahçe Bitkileri, fidancılık, mantar yetiştiriciliği, Bitki Koruma, Toprak ve Bitki Besleme, sulama, tarım makineleri, ormancılık ve peyzaj gibi Gardensel'in mevcut bilgi alanıyla doğrudan ilişkili çalışmalar olacak.

Sonra kapsam doğal olarak genişleyebilir.

Ama hedef günlük yayın rekoru kırmak değil.

Doğru bilgiyi biriktirmek.

Bugün makale, yarın bilgi altyapısı

Bugün bir araştırmayı açıklayacağız.

Yarın aynı konuda ikincisi gelecek.

Bir yıl sonra belki 15 çalışma olacak.

Beş yıl sonra bir bitki türüyle ilgili yüzlerce araştırma birbirine bağlanmış olabilir.

O noktada Gardensel artık yalnız:

“Bu makalede ne bulundu?”

sorusuna cevap vermeyecek.

Daha önemli bir soruya yaklaşacak:

“Türkiye'de bu konuda yapılmış bilimsel çalışmaların bütünü bize ne söylüyor?”

Bunun gerçekleşmesi için daha ilk günden veriyi düzgün tutmak gerekiyor.

Araştırmacı, kurum, DOI, ORCID, bitki, çeşit, konu, uygulama, lokasyon, yıl ve araştırma türü bugün yalnızca birer etiket gibi görünebilir.

Yarın bunlar bilgi parçalarını birbirine bağlayan anahtarlar olacak.

İçerik üretirken aslında aynı zamanda veri tabanı kuruyor olacağız.

Bu birkaç aylık bir içerik projesi değil

Araştırmadan Üretime'yi yeni bir forum kategorisi açıp birkaç yüz yazı yayımlanacak geçici bir çalışma olarak görmüyoruz.

Doğru kurulursa yıllarca büyümesi gerekiyor.

Yeni araştırmalar geldikçe yenileri eklenecek.

Eski içerikler yeni bilimsel çalışmalar ışığında yeniden değerlendirilecek.

Akademisyen profilleri oluşacak.

Aynı konudaki araştırmalar birbirine bağlanacak.

Hatalar bildirilecek ve düzeltilecek.

Üreticinin sahada yaşadığı bir problem belki sistemde yeni bir araştırma aramasını başlatacak. Bir akademisyen kendi çalışmasının üreticiye ulaştığını görecek. Belki bir süre sonra yeni çalışmasını kendisi bildirecek.

Bütün bunların nereye varacağını bugün tam olarak bilmiyoruz.

Zaten böyle bir sistemin bütün ayrıntılarını ilk günden bildiğimizi söylemek de doğru olmaz.

Bildiğimiz şey daha basit.

Türkiye'de tarım konusunda çok ciddi bir bilimsel bilgi üretiliyor.

Bu bilginin önemli bir bölümü çiftçinin, üreticinin, fidancının, bahçıvanın ve hatta konuyla ilgilenen ziraat mühendislerinin karşısına anlaşılır biçimde çıkmıyor.

Biz o aradaki mesafeyi kısaltmaya çalışacağız.

Araştırmayı yapan bilim insanının adı ve emeği korunacak.

Orijinal kaynak gösterilecek.

Bilimsel sonuç ile bizim yorumumuz birbirine karıştırılmayacak.

Araştırmanın üretici açısından ne söylediği mümkün olduğunca sade Türkçeyle anlatılacak.

Bir yerde yanlış yaptıysak bunun bildirilmesine ve düzeltilmesine imkân verilecek.

Yeni araştırmalar geldikçe eski bilgiler yeniden değerlendirilecek.

Çünkü bilim bitmiş bir dosya değil.

Araştırmadan Üretime'nin de bitmiş bir ansiklopedi olmasını istemiyoruz.

İstediğimiz şey; kaynağı görülebilen, sorgulanabilen, eleştirilebilen, gerektiğinde düzeltilebilen ve her yeni araştırmayla biraz daha büyüyen Türkçe bir tarımsal bilgi altyapısı oluşturmak.

Türkiye'de bilimsel tarım bilgisi var.

Şimdi biraz da o bilginin üniversite kütüphanesinden, akademik veri tabanından ve İngilizce bilimsel dergilerden çıkıp üretildiği yere dönmesi gerekiyor.

Tarlaya, bağa, bahçeye, seraya, fidana, ormana ve en sonunda üreticiye.

İsmini de bu yüzden Araştırmadan Üretime koyduk.

Araştırmadan Üretime yayın ilkeleri

Araştırmalarda mümkün olduğu ölçüde araştırmacıların adları ve kurumları, orijinal çalışma başlığı, dergi, yayın yılı, DOI veya kaynak adresi gösterilecek.

Bilimsel araştırmanın doğrudan sonucu ile Gardensel'in teknik değerlendirmesi birbirinden ayrılacak. Tek bir denemeden bütün Türkiye için kesin üretim tavsiyesi çıkarılmayacak.

Yapay zekâ kullanımı gizlenmeyecek. Yapay zekâ tarama, sınıflandırma ve araştırmanın üretici açısından açıklanması süreçlerinde yardımcı olacak; bilimsel kaynağın yerine geçmeyecek.

Araştırmanın sınırlılıkları mümkün olduğunca okuyucuya anlatılacak.

Özellikle pestisit, gıda güvenliği, ruhsat ve benzeri alanlarda bir uygulamanın bilimsel araştırmada denenmiş olması Türkiye'de kullanımının mevzuata uygun olduğu şeklinde yorumlanmayacak.

Hataların bildirilmesi ve yeniden incelenmesi için geri bildirim mekanizması oluşturulacak.

Yeterli bilimsel çalışma biriktiğinde tek tek makalelerin ötesine geçilerek aynı konudaki araştırmaların birlikte değerlendirildiği literatür ve bilimsel bilgi sentezleri hazırlanacak.

Yararlanılan temel kaynaklar

TÜBİTAK ULAKBİM – DergiPark: Türkiye'deki akademik dergiler için barındırma, yayınlama ve editoryal süreç altyapısı. DergiPark bir bilimsel dizin değildir.
TÜBİTAK ULAKBİM – TR Dizin: Belirlenen kriterleri karşılayan ulusal hakemli bilimsel dergileri dizinleyen ulusal veri tabanı.
Harman – Türkiye Akademik Arşivi: Türkiye'deki kurumsal açık arşivlerin üst verilerini bir araya getiren TÜBİTAK ULAKBİM altyapısı.
YÖK Ulusal Tez Merkezi: Üniversitelerde hazırlanmış tezlerin taranabildiği ve erişim izni bulunan tezlerin tam metinlerine ulaşılabildiği ulusal sistem.
Aperta – Türkiye Açık Arşivi: TÜBİTAK ULAKBİM tarafından yönetilen açık araştırma altyapısı.
Crossref: DOI ve bilimsel yayın üst verilerinin sorgulanmasını sağlayan uluslararası altyapı.
ORCID: Araştırmacılar için kalıcı dijital tanımlayıcı sağlayan ve araştırmacı-yayın ilişkilerinin kurulmasına yardımcı olan sistem.
FAO AGRIS: Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü tarafından yürütülen, tarım ve gıda bilimleri literatürüne yönelik uluslararası bibliyografik sistem.

Şeffaflık notu

Bu içerik, yayımlanmış bilimsel ve kurumsal kaynakların yapay zekâ destekli olarak araştırılması, karşılaştırılması ve üretici açısından anlaşılır hale getirilmesiyle hazırlanmıştır. Kullanılan temel kaynaklar gösterilmektedir. Kaynakların yanlış yorumlandığını veya metinde teknik bir hata bulunduğunu düşünüyorsanız Gardensel üzerinden bize bildiriniz.