Auricularia spp. KÜLTÜRÜ YAPILAN YENİLEBİLİR MANTARLAR M.Ertuğrul İLBAY
Auriculcıricı spp. kültürüne ait ilk çalışmalar M.Ö. 200-300 yıllarında Çin'de başlamıştır, .ı dönemde mantarların yağmurlu mevsimlerde devrik ağaçların üzerinde ortaya çıktığı ve yılın 6 ı gelişmesini sürdürdüğü belirtilmektedir. Kütüklere açılan kertiklere mantar dokusunun eleştirilmesi biçimindeki üretim sistemi M.S. 1000 yılında yine Çin'de uygulanmıştır (10).
Aıtricıılctricı spp. yetiştiriciliği Çin, Tayvan, Güney Kore, Japonya, Tayland ve Hindistan bi Güneydoğu Asya ülkelerinde uzun yıllar önemli bir tarım kolu olarak yer almış, son yıllarda sin değeri ve tıbbi özellikleri açısından önemi anlaşıldıktan sonra, üretimi hızla Avrupa ve nerika'da yaygınlaşmıştır.
Çin'de Auricularicı spp.'rim düzenli olarak tüketilmesi halinde kansızlık, sindirim itemi. boğaz ve barsak hastalıklarına iyi geldiğine inanılmakta, bu nedenle hayat iksiri olarak ilkellerde yüksek fiyatla satılmaktadır (11).

Kıkırdağımsı bir dokusu olan Auricularia spp.'mn özel bir kokusu yoktur. KoU pişirilebildiği gibi, yetiştirildiği ülkelerde kızarmış, kaynamış, buharda etle pişmiş, sebzeyi balıkla tüketilmektedir (Resim 2).

Auricularia cinsinin A.aııricııla ve A.polytricha olmak üzere dünyada iki önen yetiştirilmektedir. Bunlardan A.aııricııla ince, A. polytricha kalın yapıdadır. A.auric yaklaşık 10-13 kg, A.polytricha'mn ise 6-8 kg tazesinden 1 kg kuru mantar elde edilebilmt Kalın tip Aııricııla'mn gövdesi daha kısadır ve pişirildiğinde solmaz, gevrek kalır. Diğer t kalın tipin besin değeri ve tıbbi özellikleri ince tipe göre daha yüksektir (Çizelge 1).

Auricularia Çin'de Mu-Erh (ağaç kulağı). İngilizcede Jew's ear (yahudi kulağı), vvooly vvood ear (tüylü ağaç kulağı), ear mushroom (kulak mantarı) olarak isimlendirilmektedir.
Auricularia, Basidiomycetes sınıfı içerisinde yer alan Auricıdaceae familyasının en iyi bilinen funguslanndandır. En popüler türler A.auricula, A. polytricha, A.mesentrica, A.fuscosuccinea, A.deliata, A.cornea ve A.peltata'dır(13).
Taze halde jelatinimsi ve elastik yapıda olan kulak mantarlarının şapka çapı ortalama 3-12 cm. kalınlığı 1-2 mm'dir. Türlere göre değişmekle beraber şapka rengi taze halde açık sarımsı pembe, yaşlandıkça koyu pembe ve kahverengimsi veya zeytin yeşilimsidir. Sap kısımları düz. sporları ise renksiz, silindirik. beyaz ve 12-17 x 4 7 mikron boyutundadır. Hymenial yüzeyde bulunan kıllar türlerin ayırt edilmesinde kullanılmaktadır (13.14).
Yetiştirme Tekniği Kütük Kültürü
Tropik bölgelerin bir mantarı olan Auricularia spp. odunu çürüten saprofit bir yapı ya sahiptir (Resim 3 ). Bu nedenle suni olarak çok sayıda geniş yapraklı ağaç türünün (Acacia confusa, Acer palmatum, Citrus unshu, Ficus carica, F.crinata, F.retusa, Magnolia abovata, Morus aııstralis, Rluıs vemiciflurea vb.) ölü odunları üzerinde kolaylıkla yetiştirilebilmektedir (13.16.17).
Kültür amacıyla ağaçların en uygun kesim zamanı, besinlerin en yü ksek olduğu geç sonbaharla erken ilkbahar arasındaki dönemdir. Kesimden sonra yaklaşık 5-15 cm çapında ve 80-100 cm uzunluğunda kültür kütükleri hazırlanır. Aşılama işlemi kesimden sonra 7 gün içinde gerçekleştirilmelidir. Bu amaçla 0.5-1.0 cm çapında. 1.0-1.5 cm derinliğinde açılan deliklere tohumluk miseller yerleştirilir ve deliklerin üzeri parafinle kapatılır. Açılacak delik sayısı kütük boyutuna göre değişmektedir (Çizelge 2).

Aşılama sonrası kütükler misel gelişimi amacıyla direk güneş ışığı görmeyen, iyi havalanan, sıcaklığı 25-28 °C ve nem oranının %80-90 arasında olduğu bir bahçeye taşınarak istif edilmelidir.
Normal şartlar altında aşılamadan 30-40 gün sonra mantar oluşumu başlamaktadır. Yetiştiriciler kütüklerde mantar oluşumunu hızlandırmak amacıyla sera, bina gibi şartları kontrol edilebilen özel mantar evlerini kullanabilecekleri gibi, uzakdoğu ülkelerinde bu amaçla daha çok bambu evlerinden yararlanılmaktadır.
Açıkta yapılan yetiştiricilikte sonbahar ve ilkbahar olmak üzere 2 flaş dönemi varken, kontrollü şartlarda bu rakam 3-4'e çıkabilmektedir.
Primordium görülmeye başlandığı andan itibaren 7-10 gün içerisinde mantar hasat edilebilir olgunluğa erişebilmekte ve hasat, mantarın kütükle birleştiği yerden elle döndürülmesi şeklinde gerçekleştirilmelidir.
Torba kültürü
Bu sistem 1970'li yıllarda Tayvan'da geliştirilmiş ve Aıtricularia spp.'nm bütün bir yıl boyunca üretimini mümkün kılmıştır. Sistem ısıya dayanıklı polipropilen torbalara doldurulan talaşın sterilizasyonu esasına dayanmaktadır. Bu amaçla daha çok geniş yapraklı ağaç türlerinin talaşı ile hazırlanan ve yetiştirildiği ülkelerde en fazla kullanılan bazı ortamlar aşağıdadır (17).

Seçilecek ortamlardan birisini hazırlamak amacıyla öncelikle kuru formdaki materyaller kendi aralarında iyice karıştırılmalı, ardından nem oranını % 65-70 düzeyine çıkarmak için sarışım ıslatılmalıdır. Homojen bir nem sağlandığına kanaat getirilince de karışım 17 x 35 :mebadında polipropilen torbalara 1.0 kg olacak şekilde doldurulur ve el ile hafifçe aşağıya doğru basınç uygulanarak suni kütük haline getirilen torbaların ağzı pamuk tıkaçla kapatılır.
Zararlı organizmaları yok etmek amacıyla torbalar otoklavda 121 ° C'de 1.5 saat berili/e edilmelidir. Sterilizasyon sonrası
torbalar soğutulur ve aşılama işlemi gerçekleştirilir. Misel gelişimi amacıyla torbalar kültür .Kİasında raflara yerleştirilebildiği gibi, askı sistemi de kullanılmakta, bazı ülkelerde ise »ekerkamı ;ı tarlalarında ara ziraati şeklinde üretim gerçekleştirilmektedir.
Aııricııldnm miselleri en iyi 24-26 °C'de A.polytricdnm 25-28°C'de gelişmektedir. vlisel gelişme süresi yaklaşık 1 aydır. Sü
e sonunda suni kütükler torbadan kesilerek çıkarılır. Askı sisteminde ise torbalarda çarpı ;eklinde kesimler yapılarak mantar oluşumu teşvik edilir.
Aıtricularia spp.'nin oluşumu için ışık zorunlu bir faktördür. Bu nedenle hasat löneminde günde 8 saat 500 lü
;slük bir ışıklandırma yapılmalıdır. Bu dönemde mantarın sıcaklık isteği daha düşük olup. ;ültiir odası 18-22 ° C'de tutulmalıdır. Torbaların kesilip çıkarıldığı suni kütüklerde kurumayı önlemek amacıyla hasat süresince şişleme şeklinde sulama apılmalı. ortam neminin %80-90 arasında tutulmasına özen gösterilmelidir. Bu şartlar sağlandı :tan 1 hafta sonra (misel ekiminden 30-35 gün sonra) mantar oluşumu gerçekleşmektedir Resim 4) (18,19.20).