Salatalık Hafızayı Etkiler mi? İbn Sina'dan Modern Gıda Bilimine Bir İddianın İzinde

Sabah aç karnına yediğiniz bir salatalık birkaç dakikalığına hafızanızı gerçekten bozabilir mi?

İlk duyulduğunda tuhaf bir soru. Salatalık sonuçta sofranın en sıradan sebzelerinden biri. Büyük bölümü sudan oluşuyor, kalorisi düşük ve dünyanın hemen her yerinde çiğ olarak tüketiliyor. Buna rağmen eski tıp anlatılarında salatalık, kavun ve karpuz gibi sulu kabakgillerin “soğuk”, “nemli”, “balgam oluşturucu” veya bazı bünyelerde sindirimi güç gıdalar olduğu yönünde değerlendirmeler bulunuyor. Buradan hareketle zaman içinde daha keskin bir iddia doğmuş olabilir: Salatalık, özellikle aç karnına yenirse unutkanlık hatta kısa süreli hafıza kaybı yapar.

Fakat bu iddiayı araştırmaya başlayınca önümüze tek bir soru değil, birbirine dolanmış birkaç ayrı mesele çıkıyor.

Eski hekimlerin “salatalık” dediği bitki gerçekten bizim bugün Cucumis sativus dediğimiz salatalık mıydı? İbn Sina salatalığın kendisini doğrudan unutkanlıkla ilişkilendirmiş miydi? “Soğuk ve nemli” kavramları modern fizyolojide neye karşılık geliyor? Bir de modern ziraatın bildiği çok önemli başka bir gerçek var: Her salatalık kimyasal olarak aynı değil. Normal kültür salatalığı ile genetik veya çevresel nedenlerle olağan dışı derecede acılaşmış bir salatalık arasında ciddi fark bulunabiliyor.

Bu nedenle hikâyeye bin yıl öncesinden başlamak gerekiyor.

Önce isimleri ayıralım: Her “qithā” salatalık değildir

Eski metinleri okurken yapılan en tehlikeli hatalardan biri tarihsel bitki adlarını bugünkü botanik adlarla otomatik olarak eşleştirmek.

Arapça kaynaklarda khiyār (خيار) ve qithā / qiththa (قثاء) kelimeleriyle karşılaşıyoruz. Modern Türkçeye bunların ikisi de zaman zaman “hıyar” veya “salatalık” diye çevriliyor. Oysa botanik tarih araştırmaları bunun güvenilir olmadığını gösteriyor.

Cucurbitaceae tarihini inceleyen Harry Paris ve çalışma arkadaşlarının ayrıntılı araştırmasına göre ortaçağ Arapçasındaki khiyār, oldukça tutarlı biçimde gerçek salatalık olan Cucumis sativus ile ilişkilendirilebilir. Buna karşılık qithā, çoğu durumda bugün Cucumis melo içerisinde sınıflandırılan, gençken salatalık gibi yenilen uzun sebzelik kavunları, özellikle chate ve snake melon gruplarını ifade ediyordu.

Bu ayrıntı küçük görünse de araştırmanın merkezinde duruyor.

Çünkü eski bir metinde “qithā soğuktur, nemlidir, sindirimi şöyledir” cümlesini bulup bunu doğrudan Cucumis sativus üzerine yazılmış modern bir hüküm gibi aktarmak botanik açıdan hatalı olabilir.

Üstelik karışıklığın kendisi de tarihî. İbn Butlan'ın 11. yüzyıldaki Taqwim al-Sihha geleneğinde al-qithā ile al-khiyār yan yana ele alınmıştı. Ortaçağ Avrupa'sındaki Tacuinum Sanitatis nüshalarında da bu iki bitkinin adları ve resimleri zaman zaman birbirine yaklaşmış veya karışmıştı. Modern botanik-tarih çalışmaları qithā'yı Cucumis melo, khiyār'ı ise Cucumis sativus olarak ayırmanın daha güvenilir olduğunu gösteriyor.

Dolayısıyla bundan sonra “salatalık” derken mümkün olduğunca khiyār / Cucumis sativus hattını esas almak gerekir.

İbn Sina gerçekten ne söylüyor?

İbn Sina'nın El-Kanun fi't-Tıb'ında gıdalar yalnızca protein, karbonhidrat veya vitamin içeriğine göre değerlendirilmez. Dönemin Greko-Arap tıp sisteminin temelinde sıcak-soğuk, kuru-nemli nitelikleri ve dört hılt modeli bulunur.

Bu sistem modern biyokimyanın eski bir versiyonu değildir. Kendi kavramları olan ayrı bir fizyoloji modelidir.

İbn Sina'nın metninde qithā ve khiyār soğutucu gıdalar bağlamında karşımıza çıkar. Hatta Kanun'un genel beslenme bölümünde soğuk gıdalara örnek verirken “qithā, khiyār ve kabak” birlikte zikredilir ve bunların etkisinin karşı nitelikteki gıdalarla dengelenmesi gerektiği anlatılır.

Başka bir bölümde qithā'nın oluşturduğu besinsel ürünün iyi kana dönüşmeyip “soğuk” nitelikli kötü bir hılt meydana getirebileceği şeklindeki dönemin humoral açıklaması görülür.

Yaşlıların beslenmesi bölümündeki ifade daha da ilginçtir.

İbn Sina yaşlıların “yoğun”, kara safra veya balgam meydana getirdiğini düşündüğü gıdalardan kaçınmasını ister ve örnekler arasında sert etli balık, karpuz ve qithā da bulunur. Aynı bölümde yaşlıların beslenmesinin küçük öğünlere bölünmesini, sindirim gücüne göre ayarlanmasını ve kolay sindirilen gıdaların tercih edilmesini anlatır.

Modern İran tıbbı tarihi araştırmaları da Kanun'daki bu tavsiyeyi salatalık, kavun ve karpuz gibi “balgam oluşturucu” kabul edilen gıdalardan yaşlıların kaçınması şeklinde yorumlamıştır.

Fakat burada kritik sınırı çizmek gerekiyor:

İbn Sina'nın “normal salatalık aç karnına yenildiğinde birkaç dakikalık hafıza kaybı yapar” dediğini gösteren doğrudan bir metne ulaşamadım.

Dahası, qithā'nın botanik kimliği nedeniyle bazı modern aktarımlardaki “cucumber” çevirisinin bile her durumda Cucumis sativus olarak kabul edilmemesi gerekiyor.

Dolayısıyla “İbn Sina salatalık hafıza kaybı yapar dedi” biçimindeki kesin cümle, mevcut kanıtın önüne geçiyor.

Ama hikâye burada bitmiyor. Çünkü soğukluk, nem, balgam ve unutkanlık arasındaki teorik köprü klasik tıpta gerçekten mevcut.

Razi'de hafıza ile “soğuk ve nemli” arasındaki bağ çok daha açık

Muhammed bin Zekeriya er-Razi'nin El-Havi'sinde beynin hayal, düşünme ve hafıza güçlerine ayrılmış özel bir bölüm bulunuyor.

Burada Razi, hafızayı olumsuz etkilediğini düşündüğü koşulları anlatırken soğuk ve nemli mizaca açık biçimde karşı çıkar. Suyun “soğutup nemlendirdiği” için unutkanlığı artırabileceğini söyler; fazla gündüz uykusunu, aşırı uykuyu ve bazı başka davranışları da hafıza açısından sakıncalı görür. Fazla uyanıklık ve aşırı cinsel faaliyetin de unutkanlığa yol açabileceğini yazar. Ayrıca balgamın uzaklaştırılmasına yönelik tedavilerden söz eder.

Burada dikkat çekici bir nokta var.

Razi'nin metnindeki qithā al-himār, yani “eşek hıyarı/squirting cucumber”, yenilen salatalık değildir. Bu bitki Ecballium elaterium olarak bilinen ayrı ve toksik bir türdür ve Razi onu balgamı uzaklaştırmaya yönelik bir ilaç bağlamında zikreder. Dolayısıyla bu pasajı “Razi salatalığın hafızaya iyi geldiğini söyledi” şeklinde okumak da yanlış olur.

Razi'nin gıdalar üzerine değerlendirmelerinde gerçek khiyār ise başka bir yerde karşımıza çıkar. Daf' Madarr al-Aghdhiya'dan aktarılan metinde salatalığın çok soğuk, sindirimi yavaş ve fazla tüketildiğinde bazı kişilerde sindirim sorunlarına yol açabilecek bir gıda olduğu anlatılır.

Buradan tarihsel iddianın nasıl oluşmuş olabileceğini görmek mümkün:

soğuk ve nemli gıda → balgam → beynin soğuk/nemli mizacı → hafızanın zayıflaması.

Bu, klasik tıp sisteminin kendi içinde tutarlı bir zincirdir.

Ancak bunun modern nörofizyolojide kanıtlanmış bir biyokimyasal mekanizma olduğunu söyleyemeyiz.

Galen'den İbn Butlan'a aynı aile

Bu düşünce yalnızca İbn Sina veya Razi'ye ait değildi.

Galenik tıp geleneğinde gıdaların sıcaklık, soğukluk, kuruluk ve nemlilik dereceleri vardı. İbn Butlan'ın Taqwim al-Sihha'sında qithā ve khiyār birlikte değerlendirilmiş; genç ve yeşil meyvelerin yenmesi tavsiye edilmiş ve bunlar soğuk-nemli karakterde kabul edilmiştir. Ortaçağ metninde ateşli durumları serinletici ve idrar söktürücü etkilerden söz edilirken mide ağrısı yapabilecekleri de belirtilmiştir.

Kavun ve karpuzun da aynı tartışmanın içine girmesinin nedeni anlaşılır. Bunlar yalnızca aynı Cucurbitaceae ailesinin üyeleri değildir; eski diyetetikte yüksek su içerikleri, serinletici kabul edilmeleri ve sindirim özellikleri nedeniyle de aynı düşünsel çekmeceye konmuşlardır.

Modern botanik ise o çekmeceyi açıp bitkileri yeniden ayırıyor.

Modern salatalığa geçtiğimizde tablo değişiyor

Bugünkü kültür salatalığının bilimsel adı Cucumis sativus L.

Burada bizi tarihsel humoral teoriden çok daha somut bir kimyasal grup karşılıyor:

cucurbitacinler.

Bunlar Cucurbitaceae familyasında bulunan son derece acı triterpenoid bileşiklerdir. Salatalıktaki başlıca acılık bileşeni cucurbitacin C'dir (CuC).

2014 yılında Science dergisinde yayımlanan genomik çalışma, salatalıkta cucurbitacin C biyosentezine katılan dokuz geni ve bu sistemi yaprak ile meyvede düzenleyen Bl (Bitter leaf) ve Bt (Bitter fruit) düzenleyicilerini ortaya koydu. Çalışma aynı zamanda kültür salatalığının evcilleştirilmesi sırasında meyve acılığının insanlar tarafından güçlü biçimde seçilim altında tutulduğunu gösterdi.

DOI: 10.1126/science.1259215
PMID: 25430763

Yani marketten aldığımız normal salatalık, yabani atalarının kimyasal kopyası değildir. İnsanlar binlerce yıllık seçilimle acı meyveleri büyük ölçüde sofradan uzaklaştırmıştır.

Fakat salatalık bazen yeniden acılaşabilir

İşin ziraat açısından en önemli kısmı burada başlıyor.

Cucurbitacin üretimi yalnızca “salatalık türünün değişmez özelliği” değildir. Genetik yapı ile çevresel stres birlikte rol oynayabilir.

Japon araştırmacılar tarafından yapılan HPLC analizlerinde bir ticari çeşidin yapraklarında cucurbitacin C bulunmasına rağmen meyvesinde tespit edilmemiş, başka bir çeşitte ise hem yaprak hem meyvede bulunmuştur. Acı çeşitte konsantrasyon özellikle meyvenin sap ucunda daha yüksek bulunmuştur. Cucurbitacin C'nin son derece güçlü bir acılık oluşturduğu ve algılama eşiğinin 0,1 mg/L'nin altında olabildiği gösterilmiştir.

DOI: 10.6090/jarq.41.65

Bu bulgu bahçıvanların yıllardır bildiği bir gözlemi de açıklıyor: Acı bir salatalığın en sert acılığı çoğu zaman sap tarafında ve kabuğa yakın bölgede hissedilir.

Çevresel koşullar da önemlidir.

Düşük sıcaklık, kuraklık ve başka stresler cucurbitacin biyosenteziyle ilişkili genlerin aktivitesini etkileyebilir. Bazı çalışmalarda düşük sıcaklıkta yetiştirilen salatalıklarda meyve acılığının arttığı, yüksek azot uygulamalarında da acı meyve oranının yükseldiği bildirilmiştir.

Üniversite ziraat yayınlarında sıcak ve kuru hava, yetersiz veya düzensiz sulama ve diğer streslerin acılığı artırabileceği belirtilmektedir.

Burada da abartıya kaçmamak gerekir. “Her susuz kalan salatalık zehirlenir” diye bir kural yoktur. Genetik, çeşit, yetiştirme koşulları ve cucurbitacin düzeyi birlikte önem taşır.

Fakat normal tatlı kültür salatalığı ile olağan dışı derecede acı bir salatalığı aynı gıda kabul etmek de bilimsel olarak doğru değildir.

Acı salatalık neden önemli?

Cucurbitacinler yalnızca tat molekülleri değildir. Yüksek miktarlarda biyolojik olarak güçlü ve toksik bileşiklerdir.

İnsan zehirlenmelerinin en iyi belgelenmiş örneklerinin önemli kısmı salatalığın kendisinden değil, kabak, zucchini ve bottle gourd gibi diğer Cucurbitaceae üyelerinden gelmektedir. Bu nedenle bu vakaları doğrudan “salatalık zehirlenmesi” diye aktarmak yanlış olur.

Fakat aynı kimyasal grubun toksikolojik davranışını anlamak açısından değerlidirler.

Fransız zehir danışma merkezlerinden toplanan 353 kişilik seride yenmeyen veya acı kabakgillerin tüketilmesinden sonra başlıca belirtiler ishal, kusma ve karın ağrısıydı. Bazı hastalarda dehidrasyon, hipotansiyon, taşikardi, baş ağrısı ve vertigo görüldü.

Başka vaka raporlarında belirtiler çok daha ağır olabiliyor.

Acı bottle gourd tüketen beş yetişkinin incelendiği bir seride bulantı, kusma ve ishal tüketimden 5-25 dakika sonra başlamış; bir hastada gastrointestinal kanama ve hipotansiyon gelişmiştir.

Bir başka cucurbitacin zehirlenmesi vakasında somnolans, yani belirgin uykuya eğilim/bilinç düzeyinde baskılanma; taşikardi, hipotansiyon, ishal, hematokezya, bulantı ve kusmayla birlikte bildirilmiştir.

Başka bir ağır bottle gourd vakasında hasta şok tablosunda ve konfüze olarak değerlendirilmiştir.

Dolayısıyla “cucurbitacin yalnızca mideyi bozar” demek de tam doğru değildir. Ağır zehirlenmede hipotansiyon, ciddi sıvı kaybı ve sistemik bozulmaya eşlik eden bilinç değişiklikleri görülebilir.

Ama burada araştırmanın merkez sorusuna geliyoruz.

Cucurbitacin doğrudan geçici amnezi yapıyor mu?

Bunu gösteren güvenilir insan kanıtı bulamadım.

Cucurbitacin zehirlenmelerinde baş dönmesi, hipotansiyon, somnolans, konfüzyon ve “altered sensorium” bildirilmiş vakalar var. Fakat bunlar geçici amnezi ile aynı şey değildir.

Bir insan hipotansiyon, yoğun kusma, ishal ve dehidrasyon nedeniyle sersemleyebilir, konfüze olabilir veya bilinç düzeyi değişebilir. Böyle bir tablo sırasında olayları düzgün hatırlayamaması da teorik olarak mümkündür.

Fakat bundan:

“Cucurbitacin beyindeki hafıza mekanizmasını doğrudan bozarak birkaç dakikalık amnezi oluşturur.”

sonucu çıkmaz.

Bu mekanizmayı gösteren klinik kanıt bulunamadı.

Dolayısıyla bugün için doğru ifade şudur:

Cucurbitacin zehirlenmesinde nörolojik/bilinç değişikliği görülebilir; fakat cucurbitacinin insanlarda doğrudan geçici amnezi yaptığı gösterilmiş değildir.

Peki aç karnına salatalık?

Araştırmanın en şaşırtıcı biçimde kanıtsız kalan bölümü burası.

“Salatalığı aç karnına yersen hafızan gider” iddiasını doğrudan test eden kontrollü bir insan çalışmasına ulaşamadım.

Normal salatalığın aç karnına tüketilmesinin sağlıklı kişilerde akut hipoglisemi meydana getirerek geçici amnezi oluşturduğunu gösteren bir klinik çalışma da bulunamadı.

Cucumis sativus ile kan şekeri üzerine çalışmalar var, fakat bunların önemli bölümü hayvan deneyleri veya bitki ekstraktlarıyla yapılmış çalışmalar.

Örneğin salatalık tohumu ekstraktlarının diyabetik sıçanlarda kan glukozunu düşürebildiği bildirilirken normal sıçanlarda akut hipoglisemi oluşturmadığı görülmüştür.

PMID: 23493930

Daha eski bir çalışmada salatalığın geleneksel preparatı tavşanlarda glukoz tolerans eğrisini değiştirmiştir; fakat bu da insanın sabah aç karnına bir salatalık yemesiyle aynı deney değildir.

PMID: 8569244
DOI: 10.1016/0378-8741(95)01279-M

İnsanlarda yapılmış bir öğün çalışmasında ise taze salatalığın eklenmesi belirgin bir glisemik avantaj oluşturmamıştır. Bu çalışma da hafıza veya aç karnına salatalık tüketimini araştırmamaktadır.

Kısacası:

“Aç karnına normal salatalık → hipoglisemi → geçici hafıza kaybı” zinciri gösterilmiş değildir.

Eski hekimlerin “aç-tok” meselesi tamamen uydurma mıydı?

Hayır.

İbn Sina beslenmenin yalnızca ne yenildiğiyle değil, ne zaman ve hangi sindirim durumunda yenildiğiyle de ilgilenir.

Kanun'da önceki gıda sindirilmeden üzerine yeni gıda yenmesini açıkça sakıncalı görür. Metinde midenin ve üst bağırsakların önceki gıdadan boşalması, gerçek iştahın ortaya çıkması ve gıdaların sindirim sırasının gözetilmesi gerektiği anlatılır.

Yaşlılarda da öğünlerin sindirim gücüne göre bölünmesini tavsiye eder.

Dolayısıyla klasik tıpta yeme zamanının fizyolojik önemi gerçekten vardır.

Fakat bundan “İbn Sina salatalığın özellikle aç karnına hafızayı sildiğini söyledi” sonucu çıkmaz.

Bu ikisi farklı iddialardır.

Hikâyenin tuhaf dönüşü: Modern deneylerde salatalık hafızayı bozmak yerine iyileştirdi

Modern literatürde Cucumis sativus ve hafıza kelimeleri birlikte arandığında ilginç bir çalışma karşımıza çıkıyor.

2014'te yayımlanan bir fare çalışmasında taze salatalık ezmesi 15 gün boyunca hayvanlara verilmiş; araştırmacılar öğrenme ve hafıza testlerinde iyileşme bildirmiş ve beyin asetilkolinesteraz aktivitesinde azalma gözlemlemiştir. Çalışmada diazepamla oluşturulan amnezi modelleri de kullanılmıştır.

Bu çalışma önemlidir ama kanıt düzeyi sınırlıdır.

Birincisi fare çalışmasıdır.

İkincisi verilen miktarlar insanın kahvaltıda birkaç dilim salatalık yemesine doğrudan çevrilemez.

Üçüncüsü tek bir deneysel çalışmadan insanlarda salatalığın hafızayı geliştirdiği sonucuna varılamaz.

Dolayısıyla bu çalışma “salatalık hafızaya faydalıdır” hükmü vermek için yeterli değildir.

Fakat en azından modern deneysel literatürün “salatalık hafızayı bozar” yönünde tek taraflı olmadığını gösterir.

Cucurbitacinlerin nörobilimdeki ikinci yüzü

Daha da ilginci, toksik olabilen cucurbitacin ailesinin bazı üyeleri kontrollü deneysel dozlarda nöroprotektif özellikler açısından araştırılıyor.

Cucurbitacin B verilen deneysel Alzheimer modeli sıçanlarında oksidatif stres ve inflamasyon göstergelerinde azalma, asetilkolinesteraz aktivitesinde düşüş ve bazı hafıza testlerinde iyileşme bildirilmiştir.

Cucurbitacin E ile yapılan başka bir sıçan çalışmasında serebral hipoperfüzyonun oluşturduğu hafıza bozukluğunun hafiflediği, asetilkolinesteraz aktivitesinin azaldığı ve oksidatif/inflamatuvar göstergelerin değiştiği bildirilmiştir.

Bir başka deneysel Alzheimer modelinde cucurbitacin E'nin tau birikimi ve hafıza performansı üzerindeki etkileri araştırılmıştır.

PMID'ler sırasıyla 35227014, 34955861 ve 36594931'dir.

Burada çok önemli bir çizgi çekmek gerekir.

Saflaştırılmış bir cucurbitacinin deney hayvanına kontrollü dozda verilmesi ile aşırı acı bir kabakgil yiyerek zehirlenmek aynı şey değildir.

Farmakoloji ile toksikoloji çoğu zaman doza bakarak birbirinden ayrılır.

Bu deneyler cucurbitacinlerin sinir sistemi üzerinde biyolojik etkileri olabileceğini gösteriyor. Fakat “acı salatalık hafızaya iyi gelir” veya “salatalık Alzheimer'ı önler” sonucunu kesinlikle desteklemiyor.

Monoamin oksidaz meselesinde de dikkat gerekiyor

Salatalıkla ilgili literatürde “monoamin oksidaz” ifadesine de rastlanıyor.

1974 tarihli bir Plant Physiology çalışmasında salatalık fidelerinden elde edilen hücresiz ekstraktlarda çeşitli amin oksidaz enzimleri tanımlandı ve bunlardan birinin monoamin oksidaza benzer özellik gösterebileceği bildirildi.

DOI: 10.1104/pp.54.4.601
PMID: 16658936

Fakat burada incelenen şey insan beynindeki MAO enzimi değildir.

Bu, salatalık bitkisinin kendi metabolizmasındaki enzimlerdir.

Dolayısıyla “salatalığın içinde MAO var, insan beynindeki serotonin/dopamin metabolizmasını değiştirir” şeklinde bir çıkarım yapılamaz.

Bu tür kavram benzerlikleri beslenme literatüründe kolayca sahte mekanizma üretebildiği için özellikle ayırmak gerekir.

Eski hekimler tamamen yanlış bir şey mi gözlemledi?

Bu soruya “evet” veya “hayır” diye cevap vermek bilimsel olmaz.

Eski tıp sisteminin balgam, soğukluk ve nemlilik kavramlarını modern nörotransmitterler, kan glukozu veya elektrolit dengesiyle bire bir eşitleyemeyiz.

“Balgam aslında şuydu”, “soğukluk aslında kan şekerinin düşmesiydi” demek için kanıt yok.

Fakat eski hekimlerin gözlemlerinin tamamını değersiz saymak da gereksiz.

Bugün gerçekten biliyoruz ki aynı Cucurbitaceae meyvesinin kimyasal içeriği çeşide, genetiğe ve yetiştirme stresine göre değişebilir. Normal salatalık ile olağan dışı acı salatalık aynı toksikolojik profile sahip değildir. Cucurbitacin miktarı arttığında gastrointestinal zehirlenme, sıvı kaybı, hipotansiyon, baş dönmesi ve ağır vakalarda bilinç değişikliği ortaya çıkabilir.

Dolayısıyla geçmişte bir insanın çok acı bir kabakgil yedikten sonra fenalaşması, başının dönmesi veya zihninin bulanıklaşması gerçek bir fizyolojik olay olmuş olabilir.

Ancak bunun klasik hekimlerin “soğuk-nemli/balgam” teorisinin modern doğrulaması olduğunu söyleyemeyiz.

En fazla şöyle bir hipotez kurulabilir:

Eski hekimlerin aynı isim altında değerlendirdiği bazı kabakgiller arasında bugün bildiğimizden çok daha büyük genetik ve kimyasal farklılıklar vardı; acı ve cucurbitacince zengin örneklerin oluşturduğu gerçek rahatsızlıklar, dönemin humoral sistemi içinde “soğukluk”, “balgam” veya sindirim bozukluğu olarak yorumlanmış olabilir.

Bu ilginç bir ihtimaldir.

Ama şu anda hipotezdir, kanıtlanmış tarihsel mekanizma değildir.

Kavun ve karpuz neden sürekli aynı hikâyeye giriyor?

Kavun, karpuz ve salatalık aynı Cucurbitaceae familyasının üyeleri.

Fakat botanik olarak aynı tür değiller:

Salatalık Cucumis sativus, kavun Cucumis melo, karpuz ise Citrullus lanatus.

Eski Akdeniz ve Ortadoğu tarımında özellikle gençken sebze gibi tüketilen uzun kavun tipleri salatalığa çok benziyordu. Qithā-khiyār karışıklığının önemli nedenlerinden biri de buydu.

Modern biyokimya ise bu akrabalığın başka bir yönünü doğruluyor: Cucurbitaceae üyelerinin birçoğu cucurbitacin üretebiliyor, fakat baskın bileşik ve miktarı türe, çeşide ve dokuya göre değişiyor.

Bu nedenle eski hekimlerin bu bitkileri aynı diyetetik ailede düşünmesi tarihsel olarak anlaşılır; fakat modern toksikolojide hepsini tek bitki gibi değerlendirmek doğru değildir.

Peki hüküm ne?

Araştırmanın başındaki üç soruya artık ayrı ayrı cevap verebiliriz.

A) Normal salatalığın aç karnına yenmesinin geçici hafıza kaybı yaptığı modern bilim tarafından gösterilmiş midir?

Hayır.

Normal Cucumis sativus meyvesinin aç karnına yenmesiyle birkaç dakikalık amnezi veya geçici hafıza kaybı arasında nedensel ilişki gösteren güvenilir bir insan çalışması bulunamadı.

Aç karnına salatalığın sağlıklı insanda akut hipoglisemi meydana getirip bunun üzerinden amnezi oluşturduğunu gösteren kanıt da bulunamadı.

Bu nedenle bu iddia bugün için bilimsel olarak doğrulanmış değildir.

B) Salatalığın hafıza/nisyan açısından sakıncalı görüldüğü tarihsel bir tıp geleneği gerçekten var mıdır?

Dolaylı olarak evet, fakat popüler anlatımdaki kadar basit değil.

İbn Sina ve daha geniş Greko-Arap tıp geleneğinde salatalık/qithā/khiyār grubunun soğuk ve nemli özelliklerle, bazı bağlamlarda balgam oluşturma ve sindirim güçlüğüyle ilişkilendirildiğine dair gerçek metinler vardır.

Razi'de ise beynin soğuk ve nemli durumları, balgam ve unutkanlık arasında açık bir teorik ilişki bulunmaktadır.

Ancak:

“İbn Sina salatalık aç karnına yenirse geçici hafıza kaybı yapar dedi” şeklinde doğrudan bir ifade tespit edilemedi.

Üstelik qithā kelimesinin çoğu tarihsel bağlamda bugünkü salatalık değil, Cucumis melo grubundan sebzelik kavunları ifade etmesi kaynak yorumunu daha da dikkatli yapmayı gerektiriyor.

C) Modern botanik ve toksikoloji eski gözlemin herhangi bir bölümünü açıklayabilecek bir mekanizma göstermekte midir?

Kısmen mümkün, fakat doğrudan kanıtlanmış değil.

Modern bilim salatalığın kimyasal olarak değişmez bir gıda olmadığını gösteriyor.

Genetik yapı, çeşit ve yetiştirme stresi cucurbitacin C üretimini etkileyebiliyor. Olağan dışı acı Cucurbitaceae meyvelerinde yüksek cucurbitacin maruziyeti bulantı, kusma, ishal, gastrointestinal kanama, dehidrasyon, hipotansiyon, baş dönmesi ve ağır vakalarda bilinç değişikliği oluşturabiliyor.

Böyle bir tablo geçmişte “zihin bulanıklığı” veya başka humoral kavramlarla yorumlanmış olabilir.

Fakat bugün elimizde:

normal salatalık → aç karın → cucurbitacin → geçici amnezi

zincirini doğrulayan bir kanıt yoktur.

Bu nedenle eski gözlem ile modern toksikoloji arasında kurulabilecek bağlantı ilginç ve araştırılmaya değer bir hipotezdir, fakat henüz bilimsel sonuç değildir.

Sofrada uygulanabilecek en basit sonuç

Araştırmadan günlük hayata çıkarılabilecek sonuç aslında oldukça sade.

Normal tada sahip kültür salatalığını sırf aç karnına yenildiği için hafıza kaybına yol açan bir gıda olarak görmek için bilimsel neden yok.

Ama bir salatalık olağan dışı ve keskin biçimde acıysa, mesele değişir.

Acılık cucurbitacin varlığının önemli bir uyarı işaretidir. Zehir danışma kaynakları da belirgin derecede acı kabakgil meyvelerinin yenmemesini tavsiye ediyor. Pişirmek cucurbitacin sorununu güvenilir biçimde ortadan kaldırmaz.

Bin yıl önceki “soğuk ve nemli salatalık” ile bugünkü cucurbitacin biyokimyası aynı teori değil.

Ama tarihin ilginç tarafı da burada.

Bazen eski bir gözlemin arkasından modern bir molekül çıkar.

Bazen de çıkmaz.

Salatalık ve hafıza meselesinde şu anda bulunduğumuz yer tam olarak ikisinin arasındadır: tarihsel bir şüphe geleneği gerçekten vardır; modern bilim ise normal salatalığın aç karnına geçici hafıza kaybı yaptığı iddiasını doğrulamamaktadır. Buna karşılık olağan dışı acı Cucurbitaceae meyvelerinin gerçek ve ölçülebilir bir toksikolojisi vardır.

Kanıt şimdilik buraya kadar gidiyor.

Kaynaklar

Shang Y, Ma Y, Zhou Y, et al. Biosynthesis, regulation, and domestication of bitterness in cucumber. Science. 2014;346(6213):1084-1088. DOI: 10.1126/science.1259215. PMID: 25430763.

Horie H, Ito H, Ippoushi K, et al. Cucurbitacin C—Bitter Principle in Cucumber Plants. Japan Agricultural Research Quarterly. 2007;41(1):65-68. DOI: 10.6090/jarq.41.65.

Paris HS, Daunay MC, Janick J. Occidental diffusion of cucumber (Cucumis sativus) 500–1300 CE: two routes to Europe. Annals of Botany. Botanik adlandırma ve khiyār/qithā ayrımı için.

Paris HS, Daunay MC, Pitrat M, Janick J. The Cucurbitaceae and Solanaceae illustrated in medieval manuscripts known as the Tacuinum Sanitatis. Ortaçağ qithā-khiyār ayrımı ve İbn Butlan geleneği için.

Paris HS, Janick J, Daunay MC. Medieval herbal iconography and lexicography of Cucumis (cucumber and melon, Cucurbitaceae) in the Occident, 1300–1458. Annals of Botany.

İbn Sina. El-Kanun fi't-Tıb, Kitap I. Yaşlıların beslenmesi, gıdaların mizacı, sindirim sırası ve qithā/khiyār hakkındaki bölümler. Arapça dijital metin karşılaştırmaları.

Muhammed bin Zekeriya er-Razi. El-Havi fi't-Tıb, Cilt I, beynin hayal, fikir ve hafıza güçleri üzerine bölüm. Soğukluk, rutubet, balgam ve nisyan ilişkisi.

İbnü'l-Baytar. El-Câmi' li-Müfredât el-Edviye ve'l-Ağziye. Razi ve İshak bin Süleyman'dan aktarılan khiyār değerlendirmeleri.

Tajadini H, et al. Comparison between Complementary Dietary Treatment of Alzheimer Disease in Iranian Traditional Medicine and Modern Medicine. Geleneksel İran tıbbında nisyan, yaşlılık ve gıda değerlendirmeleri.

Minaiyan M, Zolfaghari B, Kamal A. Effect of Hydroalcoholic and Buthanolic Extract of Cucumis sativus Seeds on Blood Glucose Level of Normal and Streptozotocin-Induced Diabetic Rats. PMID: 23493930, PMCID: PMC3586845.

Roman-Ramos R, Flores-Saenz JL, Alarcon-Aguilar FJ. Anti-hyperglycemic effect of some edible plants. Journal of Ethnopharmacology. 1995;48(1):25-32. DOI: 10.1016/0378-8741(95)01279-M. PMID: 8569244.

Percival FW, Purves WK. Multiple Amine Oxidases in Cucumber Seedlings. Plant Physiology. 1974;54(4):601-607. DOI: 10.1104/pp.54.4.601. PMID: 16658936, PMCID: PMC367461.

Jung C, Steuber B, Schwörer H. Food poisoning by cucurbitacins. Dtsch Med Wochenschr. 2020;145(14):988-990. DOI: 10.1055/a-1163-9741. PMID: 32668470.

Bitter bottle gourd toxicity, case series. Journal of Emergency Medicine. DOI: 10.1016/j.jemermed.2013.08.106. PMID: 24360122.

Poisoning by non-edible squash: retrospective series of 353 patients from French Poison Control Centers. PMID: 29323540.

Chavda DM, Parikh C, Patel VV, Pandya PS. Bitter bottle gourd poisoning: A case report and review of literature. DOI: 10.4103/jfmpc.jfmpc_2154_21. PMID: 36387703, PMCID: PMC9648242.

Görücü Yılmaz Ş, et al. Okadaic Acid-Induced Alzheimer's in Rat Brain: Phytochemical Cucurbitacin E Contributes to Memory Gain by Reducing TAU Protein Accumulation. DOI: 10.1089/omi.2022.0175. PMID: 36594931.

Cucurbitacin B neuroprotection in experimental Alzheimer's disease. PMID: 35227014. Hayvan çalışmasıdır; insan klinik kanıtı değildir.

Cucurbitacin E in a cerebral hypoperfusion rat model. PMID: 34955861. Hayvan çalışmasıdır; insan klinik kanıtı değildir.

Poison Control. Toxic squash syndrome: yüksek cucurbitacin içeren aşırı acı kabakgillerin tüketilmemesi, acılığın uyarı işareti olması ve toksisite belirtileri hakkında zehir danışma kaynağı.