FİDANLIKTA KAPLI FİDAN YE TİŞTİRME ÇALIŞMALARI*

ilk kaplı fidan yetiştirme çalışmaları sıcak yörelerde baş lamıştır. Zira soğuğa daha has sas olan kaplı fidanlar böyle yer lerde daha az problemler yarat mıştır. Ancak daha sonraları alı nan tedbirlerle bu problemler de aşılarak, soğuk yörelerde de kaplı fidan yetiştirme çalışmala rına başlanmıştır, ilk zamanlar da kullanılan çeşitli teneke kap lar, konserve kutuları içinde yal nız topraktan oluşan bir ortamda kaplı fidan yetiştirmeleri yapıl mıştır. Bu kaplar gelişigüzel te min edildiğinden standart değildiler ve yerleştirilmelerinde de

Akman, I. ve Ilgın, C. 1987: Tüplü fidan üretiminde başarıyı etkileyen faktörler. Türkiye 1. Fidancılık Sim-pozyumu (Tokat 26-28 Ekmı 1987) bildirisi. Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu. -Ata, C. 1980: Tüplü fidan üretilmesi, K.T.Ü. Orman Fakültesi Dergisi Cilt 3, S. 2. -Ayık, C. 1987: Tüpiü ibreli fidan üre timinde çeşitli ortamların fidan kalitesi ve ekonomisi üzerine etkileri. Türkiye 1. Fidancılık Simpozyumu (Tokat 26-28 Ekim 1987) bildirisi. Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu. -Başol, M. ve Çelen,
çeşitli güçlükler yaratmaktaydılar. Bu kaplar bir zemin üzerine konarak, içindeki fidanların sulanmalarında diğer açık saha sulama yöntemleri kullanılırdı.
Şimdi bu tarz bir kaplı fidan yetiştiriciliği gelişmiş memleketlerde çok geri de kalmış ve yeni tekniklerle son 30-40 yılda kaplı fidan işletmeciliği büyük aşa ma göstermiştir. Ancak ne yazık ki ülkemizde bu konuda son senelerde bazı ha reketlenme gözlenmekte ise de genelde bu konuda henüz bir başlangıç dönemi yaşanmaktadır.
Gelişmiş memleketlerde bu alandaki ilerlemeler dikkate alınarak burada en önemli fidanlık işletmeciliğindeki gelişmeler hakkında bazı bilgiler verilecektir.
1.3.1.3.1. Kaplı Fidan Yetiştirmenin Peyzaj Çalışmalarındaki Yeri
Kapta dikime hazır hale gelen fidanlara "kaplı fidan" denir. Türk standartla rı kaplı fidan kavramını "saksı, katranlı mukavva, polietilen levha veya torba ve kutu gibi kap içinde yetiştirilmiş fidan" olarak tarif eder26. Bugün modern fidan lık tekniği ile kaplı fidanlar çok değişik şekil, çeşit ve boyutlardaki kaplarda ye tiştirilmekte, kaplarda doğrudan ekimler yapılarak fidan yetiştirildiği gibi, kaplar da bir veya birkaç kere repikaj yapılarak da yetiştirilmektedir. Halen bir fişek bü yüklüğündeki kapılarda -tüp lerde- (ilerde bilgi verilecek bkz. Resim: 69 alt) bu fidan lar yetiştirilebildikleri gibi çok büyük kasalarda veya çe şitli büyük kapılarda ağaç ha linde boylu fidan yetiştirilme si de söz konusu olmaktadır (Resim: 63).
1987: Süs ağaç ve çalıların kap içinde üretilmesinin fidancılık tekniği ve çevre düzenleme açısından önemi. Türkiye 1. Fidancılık Simpozyumu (Tokat 26-28 Ekim 1987) bildirisi. Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştır ma Kurumu. -Cireli, I. 1966: Türkiye'nin ağaçlandırılmasında fidanlık problemleri. Türkiye Orman Mühen disliği 1. Teknik Kongresi (Erozyon, Sel Kontrol ve Ağaçlandırma) Cilt 2. Vural Matbaası, Ankara. -Cireli, 1. 1968: Fertil-pot (besleyici saksılar)'da fidan üretimi ve faydalan. Fidan Üretimi, Tohum ve Toprak Semi neri (18-25 Eylül 1967) bildirisi, Eskişehir. -Corbett, E.G. et ali. 1983: Varying bark/peat rations in conta-iner media affects the growth of three cultuvars. American Nurseryman Vol. 158 No. 8. -Çetiner, G. 1989: Fidanlık İşletmesi Kuruluşu. Çukurova Ü. Ziraat Fak. Yardımcı Ders Kitabı No. 25, Adana. -Davidson, H. et ali. 1988: Nursery Management (Administration and Culture), Pren ice Hail, Englewood Clifts. New Jersey. -Horton, A. (Ed.) 1984: Gardening in containers. Ortho Books, Chevron Chemical Company, San Francisco, U.S.A. -Jinks, R.L. 1994: Container production of tree seedlings, s. 122-134. Ed. Aldhous, J.R. ve Mason, W.L. Forest nursery Proctice (G.B. Forestry Commission Bulletin No. 111), London. Kains, M.G. and Mc Questen, 1945: Propagation of Plants. Orange Judd Publishing Company, Inc. Nevvyork. -Krüssmann, G. 1964: Die Baumschule. Paul Parey, Hamburg. -McNiel, R.E. and Duncan, G.A. 1983: Foam tops poly for overwintering container stock. American Nurseryman Vol. 158, No. 11. -Orman Genel Müdürlüğü 1986: Fi danlık Çalışmaları, Fidanlık ve Tohum İşleri Dairesi Yayını, Ankara. -Ortho Books editör staff. 1980: How to select and çare for Shrubs and Hedges. Ortho Books, Chevron Chemical Company San Francisco, U.S.A. -Ortho Books editör staff. 1984: Gardening Techniques. Ortho Books, Chevron Chemical Company San Francisco, U.S.A. -Saatçioğlu, F. 1976: Fidanlık Tekniği I.Ü. Orman Fakültesi Yayın No. 2188/223. -Terzi-oğlu, N. 1968: Tüplü fidan üretimi. Fidan Üretimi, Tohum ve Toprak Semineri (18-25 Eylül 1967) bildirisi, Eskişehir. -VVhitcomb, C.E. 198: Does pH really have an effection nutrition of container grown plants. Ame rican Nurseryman Vol, 158, No. 9. -Yahyaoğlu-Z. ve Atasoy, A. 1980: Topraklı fidan elde etmede yeni bir yöntem. Orman Mühendisliği Dergisi sayı 1.
Türk Standartları, 1976: iğne Yapraklı Ağaç Fidanları (Genel Amaç, Ağaçlama ve Fidanlıklar için) TS 2265/Mart 1976 TSE, Ankara.
Kaplı fidan üretimi bu as rın modern üretim yöntemi dir. Son 30-40 yılda bu konu da bilimsel ve teknik açıdan çok gelişmiş yeni yöntemler uygulamaya konmuştur.
Resim: 61.
Tüplü fidan repikajı Po-lietilen levha veya rubo-roit kullanılarak tüplü fidan yapımı safhaları.
Üstte : Tüplü fidan repikajında kullanılan basit tahta ka lıbı, sürgü ve tokmağı.
Ortada : Yan harç doldurulmuş kalıba fidan kökünün yerleştirilmesi.
Altta : Kökün harçla kapatıla rak polietilenin iki ka nadının birleştirilmesi ve çivi ile tesbiti.
En altta : Yapımı bitmiş bir tüpün henüz kalıptan çıkarıl mamış durumu, sürgü çekilerek fidan kalıptan çıkarılacaktır. Ortadaki resmin sağında hazır lanmış bir tüplü fidan görülmektedir. Saatçi-oğlu F. Fidanlık Tekni-ği'nden.

Fidanlıklarda kaplı fidan yetiştirmek suretiyle birkaç aydan birkaç yıla kadar değişen süreler fidanlık sahası işgal edilerek hızlı bir üretim yapılabilir. Böylece-kaplı fidan daha kısa rotasyona yetiştiği için, kapitalin dönüş hızı daha yüksek olur. Bunlar için kullanılacak saha; piyasanın isteğine, fidan büyüklüğüne, kullan ma amacına, iklim ve yatiştırme tekniğine göre değişir.
Eğer amaç küçük kaplarda küçük fidan yetiştirmek ise sera ya dayalı bir üretim yapılması halinde bazı türlerde yıl içinde 2-3 ürün alınabilir. Vejetasyon yani büyüme süreci daha uzun olan iklim bölgelerinde kaplı fi danların pazarlama süresi kısa lacağından fidanlıkta bunlar için ihtiyaç duyulan saha daha da kü çük alınabilir. Daha entansif bir teknik uygulama ve iyi bir ba-kımla,bu saha ihtiyacını azaltıp verim yükseltilebilir. Kaplı fi danlar fidanlık sahasının toprak nitelikleri bakımından en kötü, sığ, taşlı, kayalık kesiminde de yetiştirilebileceği cihetle, yer se çiminde fazla problem olmazlar. Özellikle arazinin ucuz olduğu yerlerde kaplı fidanları daha ge niş aralıklarla sahaya yerleştir mek, gelişmelerine daha müsbet etki yapar.
Kaplı fidanlar peyzaj proje lerinin uygulanmasında, sahaya kaplı olarak getirildikleri İçin, hatta birçok durumda (örneğin çeşitli prese ve kesme turba sak sılar, katranlı mukavva kaplar hatta kâğıt kaplar veya toprakta zamanla dağılan materyalden yapılan çeşitli kaplarla, bazı du rumlarda altlan çıkarılan teneke kapları v.b. içindeki fidanlar) kaplanyla dikildikleri için kökler güneş ve rüzgar gibi etkilere
maruz kalmaz. Bunların, çıplak köklü fidanlar, hatta topraklı fidanlar gibi, soku lurken kökleri koparılıp zedelenmez ve köklerinin büyük kısmı da fidanlık topra-ğında kalmaz. Zira bunlarda hiçbir söküm söz konusu değildir. Kökler bir kayba uğramadan proje sahasına getirildiklerinden ilkbaharda erkenden kaldıkları yer den gelişmeye başlarlar ve kısa zamanda çok iyi bir gelişme göstererek proje sa hasının önemli olan ilk görünümünde müsbet etki yaratırlar. Halbuki diğer fidan lar özellikle çıplak köklüler, bilhassa elverişsiz yetişme ortamlarında "oturma" veya "dikim şoku" dediğimiz sarsıntıları geçirirler ve zayiat verirler. Kalanlar da özellikle ilk yıllarda daha yetersiz ve renksiz bir gelişme gösterirler, tepe sürgünü yan sürgünlerden daha kı sa kalır, birçok durumda bunun sonucu fidanlarda çalımsı bir görünüm olu şur. Oturma deyimi bu ne denle kullanılmıştır. Bu durum kaplı fidanlarda kötü yetişme ortamlarında da olmaz. Bu itibarla ka yalık oluş, taşlılık, kurak lık gibi çeşitli güç koşul ların hakim bulunduğu sa halarda, dikim süresinin çok kısa olduğu yerlerde, kaplı fidanlar çıplak kök lülerden çok daha yüksek bir başarı şansı vaad eder ler.
Kaplı fidanların pey zaj uygulamalarında asıl büyük avantaj yılın her zamanında bunlarla uygu lama çalışmalarının yapı labilmesidir. Yani bunlar çıplak köklü fidanlarda olduğu gibi belli dikim mevsimine tabi değildir ler.
O halde üniform fi dan üretimi, emniyetli ve kolay nakil, diğer topraklı fidanlara nazaran birim sahadan fazla üretim, arazide toprak işleme, rotasyon, ye şil gübreleme, ot alma, söküm gibi pahalı işlemlere lüzum olmaması, kök zedelen meden naklin mümkün olması sahanın istenildiği vakit hemen boşaltılabilmesi kı sa rotasyonlu satış, süratli devir, etkin bir mekanizasyonla (Resim: 64 a, b, c) da ha seri bir üretim kaplı fidan üretiminin en önemli avantajlarını oluşturmaktadır.
Kaplı fidan mekanizasyonunda kullanılan bu makinelerden standart tipi sak-sılama makinesi (Resim: 64 a üstte) 7.5-15 İt arası çeşitli büyüklükte kaplara sü ratle ayarlanabilen ve saatte 4000 fidan saksılayabilen kapasitededir. Diğer süper büyük tip ise (Resim: 64 a altta) saatte 6000'e kadar fidan saksılayabilme kapasi tesi vardır. Makine aynı zamanda yüklemesi kolay geniş bir harç kabı ile yeterli uzunlukta konveyör'e sahiptir. Bir işçinin ise aynı süre içinde elle ancak 4,5 İt bü yüklükte ortalama 65 saksıyı doldurabileceği saptanmıştır. Bu veriler dikkate alındığında bu tip makinelerin çok büyük bir işçi tasarrufu sağlayabildiği açıkça gözlenebilmektedir.
Kâğıt kap (Karton saksı-Paperpot) yöntemi ile seri ve ucuz kaplı fidan üreti mi ve dikimi yapılabilmektedir (Resim: 64 d) ile boylu, seri ve ucuz bir kâğıt kap (paperpot) üretim yöntemi şematik olarak görülmektedir. Bu şemadaki yetiştirme safhaları şemadaki numaralara göre aşağıda verilmiştir.

Önce akordion gibi katlanmış olan kâğıt kap gerilerek doldurma kutusuna (tepsisine)
yerleştirilir.
Kaplar, doldurma şeridinin taşıdığı, torf ağırlıklı yetiştirme ortamı ile otomatik olarak
doldurulur.
Dakik bir ekim makinesi ile, bir anda doldurma kutusu içindeki bütün kâğıt kaplara
ekim ayni anda yapılır.
Tohumların üzeri perlit ile kapatılır.
Bu (l)den (4)'e kadar olan işlemler, bir hangar içersine yerleştirilmiş olan ve şekilde
görülen bir otomasyon sistemi içinde gerçekleştirilir.
Ekim yapılmış kâğıt kaplan (saksıları) taşıyan doldurma kutusu veya tepsileri bir yük
leyici vasıtasıyla bir seraya taşınır.
İçinde ekim yapılan kaplar serada, çakıldan oluşan bir zemin üzerine yerleştirilir.
Kısa zamanda kaplarda oluşan fideler kâğıt kaplanyla gene kasalarda olmak üzere dı
şarı alınır.
Ve gölge çardaklarının altına yerleştirilir.
Gölge çardaklarında fideler şemada görüldüğü gibi gelişmelerine devam ederler. Ay
ni resimde yerinden alınan bir kâğıt saksıda bu safhada nasıl bir gelişme olduğu ve gelişen
köklerin kâğıt saksının kılıfını delerek nasıl geliştiğini göstermektedir.
Resim: 64 c.
Üstte : Tam otomatik bir saksılama makinesi.
Altta Solda : Ayrı ayrı depolanan çeşitli harç materyalinin yer aldığı bir harç yeri.
Altta Sağda : Otomatik harç doldurma (Charla and Co).
Bu gelişim safhasında kâğıt saksılar tekrar yerlerinden alınır ve fidan nakli için kul lanılan özel büyük kutulara belli sayılarda olmak üzere konur.
12 Bu kutular bir taşıyıcıya yüklenir.
Kaplar kamyonlarla dikim sahasına taşınır.
Fidanlar dikim sahasının yanında kamyonlardan indirilerek bir gölge perdesi altında
geçici depolamaya alınır.
lS.^Fidanlar kamyon veya helikopterle dikim veya ağaçlandırma sahasına kadar taşınır ve buradan fidan taşıma kutuları ile dikim yerlerine dağıtılır.
Ağaçlandırma sahasında kısa mesafede fidanların dağıtım işi traktör (16j), paletli ta
şıyıcılar (I62), fidan kutuları ile elde (I63) veya sırtta (I64) taşınarak yapılır.
Fidan saksılarını taşıyan kasalardaki fidanlar dikim için yerlerinden alınmadan önce
sulanır.
dikim için boru şeklinde pedallı özel dikim aletleri kullanılır, işçi borunun toprağa gi
ren kısımlardaki ağzını kapatıp, onun basınçla toprağa girmesini sağlayan ayak pedalına ayağı
ile basınca uç toprağa girer ve borudan sevkedilen kâğıt saksıdaki fidan açılan çukura oturur.
Bazı çiçeklerin de kâğıt saksılarda yetiştirilmesi gittikçe yaygınlaşmaktadır. Nitekim kâğıt saksı (paperpot)lar Begonya, Krizantem, Petunya, Verbena, Diant-hus, Plargonia v.b. çeşitli bitkilerin yetiştirilmesinde de çok pratik bir yöntemdir (Resim: 64 e- Sistem A). Bu kabil türlerin tohumlan çimlenme kutularına ekilir (1) vedaha sonra kâğıt saksılara repikajlan yapılır (2) ve nihayet kâğıt saksılarla dikim alanına taşınarak kâğıt saksıları ile dikilir. Eğer ekilecek tohumlar iri ise di kim doğrudan bu saksılara yapılır (Resim: 64 e- Sistem B).
Ülkemizde makine kullanımına gidilmesi mümkün olmayan fidanlıklarda dahi, iş gücü ile yapılan saksılamalarda, bir harç karıştırıcı ile yürür merdaneli bantlar ve plastik torbalan germe kasnaklan gibi basit kap doldurma düzenleftte-
leri yapılması ve birbirleri ile bağlantılı halde çalıştırılmaları halinde dahi saksı-lama çalışmalarında büyük hızlanma ve ekonomi sağlanabileceği dikkate alınma lıdır.
Kaplı fidanların bütün bu avantajlarına rağmen bazı dezavantajları da olabi leceği dikkate alınmalıdır. Bilhassa kapılarda uzun süre kalmış olanlarda veya kap değiştirmelerinin geciktiği durumlarda, kabın şekline ve büyüklüğüne bağlı ola rak çeşitli kök deformasyonlan gözlenebilir. Özellikle yuvarlak kesitli saksılarda daha çok rastlanan bir kök deformasyonlannda gecikilmiş durumlarda kök dön meleri sonucu kökler kap veya saksı etrafında dairevi olarak dolanır, kuş yuvası veya yumak kök oluşumu dediğimiz (Resim: 65) durumlar ile karşılaşılır. Böyle fidanların dikildikleri yerlerde normal ve derin bir kök oluşturması çok zordur. Hatta fazla gecikilmiş durumlarda, uzun yıllar fidan hayatta kalsa da, bu kök ya pısını bünyesinden ata maz, gelişemez ve sonun da kurur veya rüzgara da yanamayıp günün birinde devrilebilir. Bu kuş yuvası veya yumak kök oluşumu kesildiği takdirde de kök/gövde dengesi bozu lacağından dikimin basan şansı zayıflar. Bu itibarla kaplı fidanlarda kök de-formasyonu olmaması için, kaplarda fazla bekletilmemeli veya zamanında daha büyük kaplara alına rak ve gene fazla bekletil meden değerlendirilmeli dir.
Kaplı fidan üretimi nin diğer dezavantajları da, topraktan rutubet ala mayarak tamamen yapay sulamaya bağlı kalmaları, kök gelişiminin kabın bü yüklüğüne ve şekline bağ lı olarak sınırlanması,
açık alan repikajından daha sık ve zorunlu kap değiştirme işlemlerinin gerekme si şeklinde özetlenebilir. Ayrıca zamanında pazarlanmaması halinde büyük prob lemler oluşturması, soğuk iklimlerde araziye dikilen fidanlardan çok daha fazla kış korunmasını gerektirmesi (zira kökler toprak altında olmadığı için ve kap ke narlarından gelen soğuktan daha fazla etkilenmesi nedeni ile), topraktan beslen mesi olanağı olmaması sebebiyle kapların yeterli ve dengeli gübrelenmesi zorun luluğu, ortamda zamanla tuz birikmesinin yıkanması veya uzaklaştırılması güçlü ğü, fazla suyun iyi ve itinalı olarak drenajının gerekmesi (aksi halde kök çürüme lerine neden olunabilir) ve en son olarak da daha pahalıya mal olması en önemli diğer dezavantajlarını oluşturur.
Kaplı fidan üretiminin pazarlama açısından avantaj ve dezavantajlarını da in celediğimizde şu sonuçları çıkarabiliriz.
Avantaj olarak:
Kapta toprağa nazaran daha hafif bir yetişme ortamı bulunduğu için top
raklı fidandan daha kolay ve ucuz taşınması mümkündür.
Pazarlama mevsimi ve zaman uzundur. Her mevsim dikim yapılabilir.
Ambalaj ve kullanımı kolaydır.
Satış yerinde bakımı (sulama ve gübreleme) kolaydır, gömü v.s. dertleri
yoktur.
Daha iyi sergilenip takdimi yapılabilir.
El değiştirme esnasında az zarar görür. Esasen kaplı fidana karşı işçi daha
ihtimamlı şekilde davranır.
Dezavantaj olarak da;
Yetişme ortamı süratle kuruyabilir, bu nedenle sulamada daha büyük ihti
mamı gerektirmesi,
Çirkin görünümlü kaplar (bizdeki paslı, deforme, kötü, konserve, yağ ve
gaz tenekeleri gibi) müşteri üzerinde cezbedici etki yapmaması,
3.Bazı tip kaplarda fidanları çıkarmak güçlüğü (özellikle silindirik metal kaplardan),
Daha evvel belirttiğimiz kök kıvrılmalarından dolayı sonuçlarda başarısız lık da olabilmesi
söz konusudur.
Bütün bu avantajlar ve dezavantajlar bir değerlendirmeye tabi tutularak, mevcut koşullara, makineli ve seri çalışma olanaklarına göre kaplı fidan işletmeciliğine geçilip geçilmeyeceği konusunda gerçekçi bir karar vermek, ancak ondan sonra bu kaplı fidan işletmeciliğinin gereklerini yapmaya yönelmek akılcı bir yol olur.
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİ?İ
Prof Dr. Suat Ürgenç