İncirde 3–4 Gözlü Kısa Budama Denemesi Nasıl Kurulur? Kontrol Grubu, Ölçüm Formu ve Beş Yıllık Kayıt Sistemi

İncirin o yıl gelişen sürgünlerde ana ürün oluşturabilmesi, yıllık dalların birkaç dip göze kadar kısaltıldığı bir yetiştirme sistemini teorik olarak mümkün kılar. Güncel UC Cooperative Extension kaynağında taze incir bahçelerinde ürün dallarının el yüksekliğinde tutulması amacıyla her yıl 3–4 dip göze kadar budanabileceği açıkça belirtilmektedir. Aynı kaynak, buna rağmen incirde en uygun modern budama yöntemleri hakkında araştırmanın hâlâ sınırlı olduğunu da vurgular.

Türkiye’deki resmi kuru incir yetiştiriciliği kaynağı ise Sarılop çeşidinin meyvesini o yıl gelişen dallarda oluşturduğunu, ilk üç yıl 3–4 ana dallı bir taç kurulmasını ve ürün çağında yıllık budamayla yeterince gelişmiş tek yıllık sürgünlerin elde edilmesini önermektedir. Ancak bu kaynak, bütün ürün dallarının her yıl standart biçimde 3–4 göze indirilmesini ticari bir sistem olarak tarif etmez.

Bu nedenle Gardensel’de savunulabilecek doğru yaklaşım şudur:

İncirde 3–4 gözlü kısa budama biyolojik olarak temelsiz değildir; fakat Türkiye koşullarında doğrudan genel tavsiyeye dönüştürülmeden önce klasik ve dönüşümlü budamayla karşılaştırılmalıdır.

Bu yazı, söz konusu karşılaştırmanın küçük bir üretici bahçesinde nasıl kurulabileceğini açıklamaktadır. Gardensel içerik üretim yaklaşımına uygun olarak teori, ölçüm ve ekonomik değerlendirme birlikte ele alınmıştır.

Denemenin temel sorusu

Deneme yalnızca şu soruya cevap aramamalıdır:

3–4 gözlü kısa budama daha fazla incir verir mi?

Bu soru tek başına yetersizdir.

Asıl araştırma sorusu şöyle kurulmalıdır:

İncirde ürün dallarını her yıl 3–4 dip göze kadar kısaltmak; geleneksel veya dönüşümlü budamaya göre dekara pazarlanabilir ürünü, hasat kolaylığını ve net geliri artırır mı?

Bu sorunun içinde beş farklı sonuç vardır:

Ağaç başına verim
Dekara verim
Meyve kalitesi
Budama ve hasat işçiliği
Kilogram başına üretim maliyeti

Yoğun kısa budama bu göstergelerden birini iyileştirirken diğerini kötüleştirebilir.

Örneğin hasat kolaylaşabilir ancak ilk ürün kaybolabilir. Ağaç başına verim düşebilir fakat dekara ürün artabilir. Toplam ürün yükselirken meyve iriliği veya pazarlanabilir ürün oranı azalabilir.

Bu nedenle tek ölçütle karar verilmemelidir.

Denemede kaç budama sistemi bulunmalı?

En az üç farklı sistem karşılaştırılmalıdır.

Sistem A — Geleneksel veya mevcut işletme budaması

Bu grup kontrol grubudur.

Bahçede hâlihazırda uygulanan normal şekil ve ürün budaması devam ettirilir. Kuru, kırık, hastalıklı, sıkışıklık yaratan ve obur dallar çıkarılır; fakat bütün ürün dalları standart olarak birkaç göze indirilmez.

Bu grup olmadan kısa budamanın gerçekten üstün olup olmadığı anlaşılamaz.

Sistem B — Dönüşümlü kısa budama

Bu sistemde ağacın bütün ürün dalları aynı yıl kısaltılmaz.

Ürün dallarının yaklaşık üçte biri veya yarısı 3–4 dip göze kadar budanır. Diğer uygun bir yıllık dallar ürün vermek ve ağacın vegetatif dengesini korumak amacıyla bırakılır.

Ertesi yıl farklı dallar kısa budanır.

Bu sistemin amacı:

ana ürünü yeni sürgünlerde oluşturmak,
ağacın tamamını sert budamanın etkisinden korumak,
ilk ürün veren çeşitlerde geçen yılın dallarının bir kısmını muhafaza etmek,
aşırı obur sürgün gelişimini azaltmaktır.

Sistem C — Yoğun 3–4 gözlü kısa budama

Bu sistemde belirlenmiş ürün dallarının büyük bölümü her kış 3–4 uygun dip göze kadar kısaltılır.

Ana gövde ve ana iskelet dalları korunur.

Yeni sezonda ürünün kısa bırakılan noktalardan gelişen sürgünlerde oluşturulması hedeflenir.

Bu, ilk ortaya atılan “inciri üzüm mantığına yakın biçimde kısa ürün dalları üzerinde yönetme” fikrinin en kuvvetli uygulamasıdır.

Ancak bu sistemin ilk ürün kaybı, yüksek budama işçiliği ve aşırı sürgün gelişimi bakımından en riskli grup olduğu unutulmamalıdır.

İsteğe bağlı Sistem D — Yalnızca yükseklik kontrolü

Dördüncü bir grup kurulabilirse ağaçların yalnızca hasat yüksekliğinde tutulduğu, ancak ürün dallarının sistemli biçimde 3–4 göze kısaltılmadığı bir model eklenebilir.

Bu sayede şu ayrım yapılabilir:

Hasat kolaylığı kısa budamadan mı geliyor, yoksa yalnızca ağacın alçak tutulmasından mı?

Bu önemli bir ayrımdır. Çünkü yoğun kısa budamanın getirdiği ek işçilik gereksiz olabilir; aynı hasat kolaylığı daha hafif bir taç kontrolüyle sağlanabilir.

Deneme neden tek ağaç üzerinden yapılmamalı?

Bir incir ağacı diğerinden doğal olarak daha kuvvetli olabilir.

Toprak derinliği, drenaj, gölgelenme, rüzgâr, sulama hattındaki basınç ve fidanın başlangıç kalitesi ağaçlar arasında fark oluşturur.

Bu nedenle:

bir ağacı klasik,
bir ağacı dönüşümlü,
bir ağacı kısa budamak

güvenilir sonuç vermez.

Bir ağacın daha fazla ürün vermesi budama sisteminden değil, başlangıçta daha kuvvetli olmasından kaynaklanabilir.

Meyve ağaçlarında saha denemelerinde çevresel farklılıkları azaltmak için uygulamaların tekrarlı ve bloklar halinde düzenlenmesi yaygın bir yöntemdir. Tesadüf blokları deneme deseni, arazideki doğal değişkenliğin uygulama sonucuyla karıştırılmasını azaltır.

Asgari ağaç sayısı

Basit üretici denemesinde her budama sistemi için en az 9–12 ölçüm ağacı bulunması makul bir başlangıçtır.

Üç sistem için:

10 klasik budama ağacı,
10 dönüşümlü budama ağacı,
10 yoğun kısa budama ağacı

olmak üzere en az 30 ölçüm ağacı kullanılabilir.

Bu sayı akademik araştırma için otomatik olarak yeterli kabul edilemez. Ancak tek veya ikişer ağaçla yapılan gözleme göre çok daha değerlidir.

İmkân varsa her sistem için 15–20 ağaç kullanmak sonucu güçlendirir.

Blok sistemi nasıl kurulmalı?

Arazi üç veya dört benzer bölüme ayrılır.

Her blok içerisinde bütün budama sistemlerinden eşit sayıda ağaç bulunur.

Örneğin üç bloklu bir deneme:

Blok 1

3 veya 4 klasik budama ağacı
3 veya 4 dönüşümlü budama ağacı
3 veya 4 yoğun kısa budama ağacı

Blok 2

Aynı düzen

Blok 3

Aynı düzen

Her blokta uygulamaların sırası mümkünse kura veya rastgele seçimle belirlenir.

Böylece arazinin üst kısmının daha kuru, alt kısmının daha verimli olması gibi farklar tek bir budama sistemine yığılmaz.

Tamamen yan yana üç büyük grup neden sorunlu?

Bahçenin bir tarafındaki bütün ağaçları kısa, diğer tarafındakileri klasik budamak kolay görünür.

Fakat arazinin bir tarafı:

daha derin toprağa,
daha fazla sulama suyuna,
farklı güneşlenmeye,
daha az rüzgâra

sahipse budama etkisiyle arazi etkisi birbirinden ayrılamaz.

Bu nedenle uygulamaların blokların içine dağıtılması daha doğrudur.

Denemeye hangi ağaçlar alınmalı?

Karşılaştırılan ağaçlar mümkün olduğunca:

aynı çeşitten,
aynı yaşta,
benzer gövde çapında,
benzer taç büyüklüğünde,
aynı sulama hattında,
aynı toprak yapısında,
aynı sağlık durumunda

olmalıdır.

Hasta, gövdesi yaralanmış, kökü zarar görmüş veya diğerlerinden belirgin biçimde zayıf ağaçlar denemeye alınmamalıdır.

Mevcut yaşlı bahçede deneme yapılabilir mi?

Yapılabilir; ancak sonuçların yorumlanması daha zordur.

Yaşlı ağaçlarda geçmiş budamalar, dal yapısı ve gövde büyüklükleri farklı olabilir. Bu nedenle başlangıç ölçümleri mutlaka alınmalıdır.

Mümkünse deneme, genç ve benzer gelişmiş ağaçlarda kurulmalıdır.

Yeni dikilmiş bahçede ise sistemlerin tam etkisini görmek için birkaç yıl beklemek gerekir.

Deneme başlamadan önce alınacak başlangıç ölçümleri

Budama yapılmadan önce her ağaca bir numara verilir.

Örneğin:

B1-K1: Blok 1, klasik budama, ağaç 1
B2-D3: Blok 2, dönüşümlü budama, ağaç 3
B3-Y2: Blok 3, yoğun kısa budama, ağaç 2

Her ağaçta şu başlangıç ölçümleri kaydedilir:

| Ölçüm | Birim |
| ----------------------------------- | ---------: |
| Gövde çevresi | cm |
| Gövde çapı | mm veya cm |
| Ağaç yüksekliği | m |
| Doğu-batı taç genişliği | m |
| Kuzey-güney taç genişliği | m |
| Ana dal sayısı | adet |
| Bir yıllık dal sayısı | adet |
| Ortalama bir yıllık dal uzunluğu | cm |
| Hastalık veya zarar durumu | açıklama |
| Önceki yıl ürün miktarı biliniyorsa | kg/ağaç |

Bu ölçümler budama sistemleri başlamadan önce grupların birbirine benzer olup olmadığını gösterir.

Gövde kesit alanı neden yararlı olabilir?

Gövde çapı kullanılarak yaklaşık gövde kesit alanı hesaplanabilir:

Gövde kesit alanı = π × yarıçap²

Örneğin gövde çapı 10 santimetre ise yarıçap 5 santimetredir:

3,1416 × 5² = 78,54 cm²

Ağaç veriminin yalnızca kilogram olarak değil, gövde büyüklüğüne oranlanması da mümkündür:

Verim etkinliği = kg ürün ÷ gövde kesit alanı

Böylece büyük ağacın doğal olarak fazla ürün vermesi ile budama sisteminin üretkenliği birbirinden daha iyi ayrılabilir.

Budama uygulamaları nasıl standartlaştırılmalı?

Denemenin en zayıf noktası uygulamaların kişiye göre değişmesidir.

Bir ağaç çok sert, diğer ağaç hafif budanırsa aynı sistem içindeki ağaçlar bile karşılaştırılamaz.

Bu nedenle budama başlamadan önce her sistemin yazılı tanımı yapılmalıdır.

Sistem A için standart

Kuru ve hastalıklı dallar çıkarılır.
Kırık ve birbirine sürten dallar çıkarılır.
Aşırı sıkışıklık seyreltilir.
Dik obur sürgünlerin gereksiz olanları çıkarılır.
Ağaç yüksekliği yalnızca zorunlu olduğunda azaltılır.
Ürün dallarının tamamı kısa budanmaz.

Sistem B için standart

Genel temizlik budaması yapılır.
Önceden işaretlenen ürün dallarının yaklaşık yüzde 33–50’si 3–4 dip göze kısaltılır.
Kalan uygun bir yıllık dallar korunur.
Bir sonraki yıl farklı dallar kısa budanır.
Aynı dal her yıl otomatik olarak kesilmez; oluşturduğu sürgün ve ürün değerlendirilir.

Sistem C için standart

Kalıcı iskelet korunur.
Belirlenmiş ürün dallarının büyük bölümü 3–4 dip göze kadar kısaltılır.
Kesim mümkün olduğunca uygun bir boğum veya göz üzerinden yapılır.
Çok zayıf veya aşırı kalın dallar için ayrı not düşülür.
Ağaçta yeterli yaprak ve güneş koruma yüzeyi oluşturacak sürgün sayısı sezon içinde korunur.

UC kaynağında taze incir bahçelerinde ürün dallarının el yüksekliğinde tutulması için 3–4 dip göze kadar yıllık budama yapılabildiği, aynı zamanda tacın meyve ve odunu güneş yanıklığından koruyacak örtüyü sağlaması gerektiği belirtilmektedir.

Türkiye’deki resmi kaynak da bir yıllık dallarda kesimin boğum üzerinden yapılmasını, dal özünün açık bırakılmamasını ve temiz, keskin alet kullanılmasını önermektedir.

Budama sırasında hangi veriler kaydedilmeli?

Budama günü yalnızca işlemin yapıldığı yazılmamalıdır.

Her ağaç için şu kayıtlar tutulmalıdır:

| Budama ölçümü | Birim |
| ------------------------------- | -----------------: |
| Budama başlangıç saati | saat |
| Budama bitiş saati | saat |
| Toplam budama süresi | dakika |
| Kesilen dal sayısı | adet |
| Kısa bırakılan ürün dalı sayısı | adet |
| Bırakılan göz sayısı | adet veya ortalama |
| Budama artığı yaş ağırlığı | kg |
| Kalın dal kesimi | adet |
| Kullanılan alet | makas/testere |
| Budama sonrası ağaç yüksekliği | m |
| Budama sonrası taç genişliği | m |

Budama artığının tartılması çok değerlidir.

Çünkü “sert budama” kişiden kişiye değişen bir ifade olmaktan çıkar ve ölçülebilir hale gelir.

Örneğin:

Sistem A: ağaç başına 4 kg dal çıkarıldı
Sistem B: 8 kg
Sistem C: 14 kg

şeklinde gerçek budama şiddeti ortaya konabilir.

Budama şiddeti oranı

İmkân varsa budamadan önceki taç hacmi ve çıkarılan dal ağırlığı ilişkilendirilebilir.

Daha basit bir yöntem olarak:

Budama şiddeti = çıkarılan dal ağırlığı ÷ budama öncesi taç hacmi

hesaplanabilir.

Bu akademik olarak kusursuz bir ölçüm olmayabilir; ancak yıllar arasındaki uygulama farkını görmeye yardımcı olur.

İlkbahar ve yaz sürgün gelişimi nasıl ölçülmeli?

Kısa budamanın temel iddiası yeni sürgün üretmesidir. Bu nedenle yalnızca hasat ölçümü yapmak eksik kalır.

Her ağaçta kısa budanmış dallardan belirli sayıda örnek seçilir.

Örneğin her ağaçta 5 ürün noktası işaretlenebilir.

Bu noktalarda:

uyanan göz sayısı,
oluşan sürgün sayısı,
sürgünlerin başlangıç tarihi,
sürgün uzunluğu,
sürgün kalınlığı,
sürgün başına meyve sayısı

kaydedilir.

Ölçüm zamanları

Bölgeye göre tarihler değişir; ancak benzer gelişme dönemlerinde en az üç ölçüm yapılabilir:

Birinci ölçüm

Sürgünler yaklaşık 15–30 santimetre olduğunda.

İkinci ölçüm

Hızlı gelişme döneminin ortasında.

Üçüncü ölçüm

Sürgün büyümesinin yavaşladığı veya hasat öncesi dönemde.

Her yıl aynı fenolojik dönemde ölçüm yapılması, yalnızca aynı takvim tarihini kullanmaktan daha doğrudur.

Ölçülecek sürgün özellikleri

| Sürgün ölçümü | Birim |
| ------------------------ | --------: |
| Uyanan göz | adet/dal |
| Yeni sürgün | adet/dal |
| Ortalama sürgün uzunluğu | cm |
| Ortalama sürgün çapı | mm |
| Sürgündeki boğum sayısı | adet |
| Sürgündeki meyve sayısı | adet |
| Meyveli sürgün oranı | % |
| Dik obur sürgün sayısı | adet/ağaç |

Yoğun kısa budama çok sayıda ve çok uzun sürgün oluşturursa bu her zaman olumlu değildir.

Ağaç ürün vermek yerine vegetatif büyümeye yönelmiş olabilir.

İlk ürün ve ana ürün ayrı tartılmalı

İncirde budama denemesinin en kritik noktalarından biri budur.

İlk ürün, geçen yılın sürgünlerinde oluşabilir. Ana ürün ise aynı yıl gelişen sürgünlerde meydana gelir.

Yoğun kısa budama geçen yılın dallarını büyük ölçüde ortadan kaldırırsa ilk ürün azalabilir veya kaybolabilir.

Bu nedenle hasat kayıtları ikiye ayrılmalıdır:

| Ürün dönemi | Kayıt |
| ----------- | ------: |
| İlk ürün | kg/ağaç |
| Ana ürün | kg/ağaç |
| Toplam ürün | kg/ağaç |

İlk ve ana ürünün satış fiyatları farklıysa gelir hesabı da ayrı yapılmalıdır.

Örneğin ilk ürün erken dönemde 100 TL/kg, ana ürün yoğun sezonda 60 TL/kg satılıyorsa yalnızca toplam kilogram üzerinden değerlendirme hatalı olur.

Ekonomik ürün hesabı

İlk ürün geliri = ilk ürün kg × ilk ürün net fiyatı

Ana ürün geliri = ana ürün kg × ana ürün net fiyatı

Toplam brüt gelir = ilk ürün geliri + ana ürün geliri

Bu hesap yoğun kısa budamanın kaybettirdiği erken ürünün ekonomik değerini görünür hale getirir.

Hasat nasıl kaydedilmeli?

İncir tek seferde olgunlaşmadığı için her hasat turu ayrı kaydedilmelidir.

Her sistem için aynı olgunluk kriteri kullanılmalıdır.

Bir gruptaki meyveler daha erken, diğerindeki meyveler daha geç toplanırsa kalite ve ağırlık karşılaştırması bozulur.

Her hasat turunda kaydedilecekler

| Hasat bilgisi | Birim |
| -------------------------------- | ---------: |
| Tarih | gün/ay/yıl |
| Ağaç numarası | kod |
| Toplanan toplam ürün | kg |
| Hasat süresi | dakika |
| Hasatçı sayısı | kişi |
| Merdiven kullanılan süre | dakika |
| Yere düşen veya zarar gören ürün | kg |
| Birinci kalite | kg |
| İkinci kalite | kg |
| Iskarta | kg |

Hasat hızı hesabı

Hasat hızı = toplanan ürün ÷ toplam işçi-saat

Örneğin iki işçi 30 dakikada 20 kg ürün topladıysa:

Toplam işçi-saat:

2 kişi × 0,5 saat = 1 işçi-saat

Hasat hızı:

20 kg ÷ 1 = 20 kg/işçi-saat

Bu hesap, alçak tacın gerçek işçilik avantajını gösterir.

Yalnızca ağaç başına hasat süresini kullanmak yanıltıcı olabilir; çünkü ağaçların ürün miktarı farklıdır.

Kilogram başına hasat süresi

Hasat süresi = toplam işçi dakikası ÷ toplanan kilogram

Örneğin 60 işçi-dakikasında 20 kg toplanmışsa:

60 ÷ 20 = 3 dakika/kg

Bu değer düştükçe hasat kolaylığı artar.

Merdiven kullanımını ayrıca ölçmek gerekir

Kontrollü taç sisteminin en önemli iddialarından biri merdiven ihtiyacını azaltmasıdır.

Bu nedenle her ağaçta:

merdiven kullanıldı mı,
kaç kez yeri değiştirildi,
toplam kaç dakika kullanıldı,
merdivenden kaç kilogram ürün toplandı

kaydedilebilir.

Yerden toplanabilen ürün oranı

Yerden toplanan ürün oranı = yerden toplanan kg ÷ toplam kg × 100

Örneğin 30 kg ürünün 27 kilogramı yerden toplanmışsa:

27 ÷ 30 × 100 = %90

Bu değer kontrollü taç sisteminin başarısını doğrudan gösterir.

Meyve kalitesi nasıl ölçülmeli?

Toplam kilogram tek başına yeterli değildir.

Her hasatta rastgele seçilmiş örnek meyvelerde şu özellikler ölçülebilir:

meyve ağırlığı,
meyve çapı,
çatlama,
güneş yanıklığı,
kabuk zararı,
yumuşaklık veya sertlik,
suda çözünebilir kuru madde,
pazarlanabilirlik sınıfı.

Ortalama meyve ağırlığı

Her ağaçtan veya parselden rastgele 20–30 meyve seçilir.

Toplam ağırlık meyve sayısına bölünür:

Ortalama meyve ağırlığı = toplam örnek ağırlığı ÷ meyve sayısı

Örneğin 25 meyve 1.500 gram geliyorsa:

1.500 ÷ 25 = 60 gram/meyve

Her sistemde aynı sayıda ve benzer olgunlukta meyve kullanılmalıdır.

Pazarlanabilir ürün oranı

Pazarlanabilir ürün oranı = birinci ve ikinci kalite ürün ÷ toplam ürün × 100

Örneğin:

toplam ürün: 40 kg
birinci kalite: 28 kg
ikinci kalite: 8 kg
ıskarta: 4 kg

Pazarlanabilir ürün:

28 + 8 = 36 kg

Pazarlanabilir oran:

36 ÷ 40 × 100 = %90

Yoğun kısa budama toplam ürünü artırsa bile pazarlanabilir oranı düşürüyorsa ekonomik üstünlük kaybolabilir.

Ağaç yüksekliği ve taç hacmi ölçülmeli

Kısa budamanın ağacı gerçekten erişilebilir yükseklikte tutup tutmadığı kaydedilmelidir.

Her yıl yaprak dökümünden sonra veya hasat sonunda:

ağaç yüksekliği,
sıra yönündeki taç genişliği,
sıra arasındaki taç genişliği

ölçülür.

Yaklaşık taç hacmi

Tacın yaklaşık elipsoid olduğu varsayılarak basit bir hacim hesabı yapılabilir:

Taç hacmi ≈ 4/3 × π × yarıçap 1 × yarıçap 2 × taç yarı yüksekliği

Bu değer kesin botanik hacim değildir; ancak yıllar arasındaki taç gelişimini karşılaştırmak için yararlıdır.

Daha basit üretici kaydında yalnızca:

yükseklik × doğu-batı genişliği × kuzey-güney genişliği

çarpımı da karşılaştırma indeksi olarak kullanılabilir.

Bu sonuç “metreküp gerçek taç hacmi” olarak değil, taç büyüklüğü indeksi olarak adlandırılmalıdır.

Sulama ve gübreleme eşit tutulmalı

Budama denemesinde sistemlerden biri daha fazla su veya azot alırsa sonuç yorumlanamaz.

Bütün uygulamalarda:

aynı sulama programı,
aynı gübre dozu,
aynı yabancı ot yönetimi,
aynı hastalık ve zararlı mücadelesi

uygulanmalıdır.

Damlatıcı tıkanıklıkları ve sulama hattı basınç farkları kontrol edilmelidir.

Her ağacın aldığı su mümkün olduğunca eşit olmalıdır.

Aşırı azot neden denemeyi bozar?

Yoğun kısa budama zaten güçlü sürgün oluşumunu teşvik edebilir.

Buna aşırı azot eklenirse kısa budama grubunda:

uzun obur sürgünler,
geciken odunlaşma,
aşırı gölgelenme,
düşük meyve tutumu

görülebilir.

Bu durumda gözlenen sonuç yalnızca budamanın değil, budama ile beslemenin etkileşimi olur.

Bu nedenle deneme süresince gübreleme toprak ve yaprak analizine göre yapılmalı ve uygulanan miktarlar kaydedilmelidir.

Türkiye’deki resmi kaynak da incir bahçelerinde gübrelemenin toprak ve yaprak analizine dayanmasını ve aşırı azot uygulamasından kaçınılmasını önermektedir.

Hastalık ve güneş yanıklığı ayrıca izlenmeli

Kısa budama tacı aniden açarsa dallar ve meyveler doğrudan güneşe maruz kalabilir.

İncirde özellikle yeşil kabuklu meyveler ve genç odun güneş yanıklığından etkilenebilir. UC kaynağı, budama sonrasında yeterli taç örtüsünün korunmasını ve açıkta kalan odunun gerektiğinde korunmasını önermektedir.

Her ağaçta şu kayıtlar tutulabilir:

| Sağlık ölçümü | Birim |
| ------------------- | ------------------: |
| Güneş yanıklı meyve | adet veya kg |
| Güneş yanıklı dal | adet |
| Çatlamış meyve | adet veya kg |
| Hastalıklı dal | adet |
| Erken yaprak dökümü | hafif/orta/şiddetli |
| Dal kırılması | adet |

Sert budama sonrası dal ve gövde yüzeyi güneşe açılmışsa bunun fotoğrafı çekilmeli ve ağaç numarasıyla kaydedilmelidir.

Budama ve hasat dışında yaz işçiliği de ölçülmeli

Yoğun kısa budama sistemi kışın hızlı görünebilir ancak yazın çok sayıda sürgün seyreltmesi gerektirebilir.

Bu nedenle bütün işçilik kalemleri kaydedilmelidir:

kış budaması,
budama artıklarını toplama,
yaz sürgün seyreltmesi,
bağlama veya dal yönlendirme,
hasat,
merdiven taşıma,
sınıflandırma.

Toplam yıllık işçilik

Toplam işçilik = kış budaması + yaz sürgün yönetimi + hasat + ilave taç işlemleri

Yoğun sistem yalnızca hasat işçiliğini azaltırken toplam yıllık işçiliği artırabilir.

Bu durumda “hasadı kolay” olmakla birlikte “toplamda daha ucuz” olmayabilir.

Ekonomik kayıt sistemi

Her yıl sistem bazında bütün gelir ve giderler toplanmalıdır.

Kuruluş giderleri

Yeni bahçede:

fidan,
dikim,
sulama hattı,
herek,
bağlama malzemesi,
terbiye sistemi,
sıra düzeni

ayrı kaydedilir.

Yıllık giderler

budama işçiliği,
yaz sürgün yönetimi,
hasat işçiliği,
gübre,
su ve enerji,
hastalık ve zararlı mücadelesi,
sınıflandırma,
ambalaj,
taşıma.

Gelir

Birinci ve ikinci kalite ürün ayrı fiyatlarla hesaplanır:

Toplam gelir = birinci kalite kg × fiyat + ikinci kalite kg × fiyat

İlk ürün ve ana ürün farklı fiyat görüyorsa onlar da ayrıca hesaplanır.

Net gelir

Net gelir = toplam gelir − yıllık toplam gider

Kilogram başına maliyet

Maliyet = toplam gider ÷ pazarlanabilir ürün

İşçilik hariç ve işçilik dahil sonuç

Aile işletmelerinde işçilik bazen nakit ödeme yapılmadığı için “ücretsiz” kabul edilir. Bu yanlıştır.

Aile işçiliği de saat olarak kaydedilmeli ve piyasa karşılığı verilmelidir.

İki ayrı hesap yapılabilir:

nakit giderlere göre net gelir,
aile işçiliği dahil gerçek ekonomik net gelir.

Beş yıllık takip neden gereklidir?

Birinci yıl kısa budama güçlü sürgün oluşturabilir ve iyi görünebilir.

İkinci veya üçüncü yıl ise:

ürün noktaları sıkışabilir,
ana dallarda kalınlaşma oluşabilir,
taç yeniden yükselebilir,
sürekli budama ihtiyacı artabilir,
ağaçlar birbirini gölgeleyebilir.

Buna karşılık klasik sistem ilk yıllarda daha az ürün verip sonraki yıllarda daha dengeli hale gelebilir.

Bu nedenle bir yıllık sonuçla karar verilmemelidir.

Beş yıllık değerlendirme tablosu

| Yıl | Sistem A pazarlanabilir kg | Sistem B pazarlanabilir kg | Sistem C pazarlanabilir kg | Budama süresi | Hasat hızı | Net gelir |
| --- | -------------------------: | -------------------------: | -------------------------: | ------------: | ---------: | --------: |
| 1 | | | | | | |
| 2 | | | | | | |
| 3 | | | | | | |
| 4 | | | | | | |
| 5 | | | | | | |

Beş yıl sonunda yalnızca son yıl değil, birikimli değerler hesaplanmalıdır.

Birikimli pazarlanabilir ürün

Beş yıllık toplam pazarlanabilir ürün = 1. yıl + 2. yıl + 3. yıl + 4. yıl + 5. yıl

Birikimli net gelir

Beş yıllık net gelir = bütün yılların net gelirleri toplamı

Yoğun sistem erken yıllarda daha fazla gelir getiriyorsa bunun yatırım geri dönüş süresine etkisi görülebilir.

Deneme kayıt formu

Aşağıdaki form her ağaç için kullanılabilir.

Ağaç kimliği

Bahçe adı:
Blok:
Sistem:
Ağaç numarası:
Çeşit:
Dikim yılı:
Dikim mesafesi:

Budama öncesi

Tarih:
Ağaç yüksekliği:
Taç genişliği:
Gövde çevresi:
Bir yıllık dal sayısı:
Sağlık durumu:

Budama

Budama süresi:
Kesilen dal sayısı:
Çıkarılan dal ağırlığı:
Kısa budanan dal sayısı:
Dal başına bırakılan göz:
Kalın kesim sayısı:
Budama sonrası yükseklik:

Sürgün gelişimi

Uyanan göz sayısı:
Yeni sürgün sayısı:
Ortalama sürgün uzunluğu:
Obur sürgün sayısı:
Yaz seyreltme süresi:

İlk ürün

Toplam kg:
Pazarlanabilir kg:
Ortalama meyve ağırlığı:
Hasat süresi:
Satış fiyatı:

Ana ürün

Toplam kg:
Pazarlanabilir kg:
Ortalama meyve ağırlığı:
Hasat süresi:
Satış fiyatı:

Kalite kayıpları

Çatlama:
Güneş yanıklığı:
Küçük meyve:
Hasat zararı:
Iskarta:

Ekonomik sonuç

Toplam gelir:
Budama maliyeti:
Yaz işçiliği:
Hasat maliyeti:
Diğer gider:
Net gelir:
Pazarlanabilir ürün maliyeti:

Denemede fotoğraf standardı

Her ağacın rastgele fotoğrafını çekmek yerine standart görüntü alınmalıdır.

Her yıl:

aynı yönden,
yaklaşık aynı uzaklıktan,
aynı kamera yüksekliğinden,
budama öncesi,
budama sonrası,
tam yapraklı dönemde,
hasat döneminde

fotoğraf çekilmelidir.

Fotoğraf karesinde bir metre ölçü çubuğu bulunması ağaç yüksekliğinin görsel olarak karşılaştırılmasını kolaylaştırır.

Dosya isimleri standart olmalıdır:

2027_B1_C3_budamaoncesi.jpg

2027_B1_C3_budamasonrasi.jpg

2027_B1_C3_hasat.jpg

Böylece beş yıl sonra hangi fotoğrafın hangi ağaca ait olduğu karışmaz.

Hangi sonuçta kısa budama başarılı sayılmalı?

Yoğun kısa budama yalnızca ağaç kısa kaldığı için başarılı kabul edilmemelidir.

Başarı için aşağıdaki koşulların çoğunu sağlaması gerekir:

pazarlanabilir dekara ürün düşmemeli veya artmalı,
kilogram başına hasat süresi azalmalı,
merdiven ihtiyacı belirgin düşmeli,
toplam yıllık işçilik aşırı artmamalı,
meyve iriliği ve kalite korunmalı,
güneş yanıklığı ve çatlama artmamalı,
ilk ürün kaybı toplam geliri düşürmemeli,
beş yıllık birikimli net gelir kontrol grubundan yüksek olmalıdır.

Örnek karar tablosu

| Ölçüt | Klasik | Dönüşümlü | Yoğun kısa |
| ------------------------ | --------: | --------: | ---------: |
| Pazarlanabilir kg/dekar | 1.300 | 1.500 | 1.600 |
| Hasat hızı, kg/işçi-saat | 25 | 36 | 45 |
| Budama + yaz işçiliği | 10 saat | 18 saat | 31 saat |
| İlk ürün geliri | yüksek | orta | düşük |
| Güneş yanıklığı | %3 | %4 | %9 |
| Net gelir | 80.000 TL | 95.000 TL | 92.000 TL |

Bu örnekte yoğun kısa budama en yüksek ürünü ve hasat hızını sağlamasına rağmen, budama işçiliği ve kalite kaybı nedeniyle en yüksek net geliri vermemektedir.

Dönüşümlü sistem daha dengeli sonuç vermiştir.

Bu tür bir sonuçta “en fazla ürün veren” değil, en fazla net gelir bırakan ve sürdürülebilir olan sistem tercih edilmelidir.

İstatistik yapılmazsa deneme değersiz mi olur?

Hayır.

Basit üretici denemesinde bile düzenli kayıt çok değerlidir.

Ancak yalnızca ortalamalara bakmak yerine ağaçlar arasındaki değişkenlik de görülmelidir.

Örneğin her sistem için:

ortalama,
en düşük değer,
en yüksek değer,
mümkünse standart sapma

hesaplanabilir.

Basit ortalama

Ortalama = bütün ağaçların toplamı ÷ ağaç sayısı

Örneğin 10 ağacın pazarlanabilir ürün toplamı 320 kg ise:

320 ÷ 10 = 32 kg/ağaç

Sonuçların aşırı dağılması

Bir sistemde ağaçlar:

18, 20, 21, 23, 25, 48, 50 kg

gibi çok değişken verim veriyorsa ortalama tek başına güvenilir görünmeyebilir.

Bu durum:

uygulamanın standart yapılmadığını,
arazi farkının büyük olduğunu,
bazı ağaçların başlangıçta farklı olduğunu

gösterebilir.

Akademik yayın hedefleniyorsa deneme deseni ve istatistiksel analiz bir ziraat fakültesinin bahçe bitkileri veya biyometri uzmanıyla kurulmalıdır.

Gardensel Teknik Değerlendirme

İncirde 3–4 dip gözlü yıllık kısa budama fikri artık yalnızca kişisel bir tahmin olarak görülemez. UC Cooperative Extension’ın güncel incir üretim dokümanı, taze incir bahçelerinde ürün dallarının el yüksekliğinde tutulması için bu uygulamanın kullanılabildiğini açıkça belirtmektedir.

Ayrıca Türkiye’deki resmi kaynak, özellikle Sarılop incirinin o yıl gelişen sürgünlerde meyve oluşturduğunu ve yıllık ürün budamasıyla yeterli tek yıllık sürgün gelişiminin sağlanması gerektiğini bildirmektedir.

Buna rağmen iki nedenle doğrudan genel tavsiye verilemez:

Birincisi, Türkiye’de çeşitler, iklimler ve üretim amaçları farklıdır.

İkincisi, kısa budamanın uzun dönemli ekonomik üstünlüğünü gösterecek karşılaştırmalı yerel veriler sınırlıdır.

Bu nedenle en doğru yaklaşım, klasik budamayı tamamen terk edip bütün bahçeyi yoğun kısa budamaya geçirmek değildir.

Daha doğru yöntem:

Aynı çeşit ve aynı bakım koşullarında klasik, dönüşümlü ve yoğun kısa budama sistemlerini yan yana ve tekrarlı olarak karşılaştırmaktır.

Denemenin en değerli çıktısı yalnızca budama bilgisi olmayacaktır.

Aynı zamanda şu sorulara da cevap üretilebilir:

İncirde en yüksek ürün hangi sürgün uzunluğunda oluşuyor?
Bir ürün dalında ideal sürgün sayısı kaçtır?
Kısa budama ilk ürünü ne kadar azaltıyor?
Alçak taç hasat hızını yüzde kaç artırıyor?
Yoğun budama yaz sürgün işçiliğini ne kadar yükseltiyor?
Hangi sistem kilogram başına en düşük işçilik maliyetini sağlıyor?
Hangi sistemde güneş yanıklığı ve çatlama artıyor?
Beş yılda hangi sistem en yüksek birikimli net geliri bırakıyor?

Bu kayıtlar düzenli tutulursa Gardensel yalnızca yabancı bir uygulamayı aktaran site olmaktan çıkar.

Türkiye koşullarında incirde kontrollü taç ve kısa budama konusunda gerçek saha verisi üreten bir bilgi merkezine dönüşebilir.

Denemenin nihai karar ölçütü de şu olmalıdır:

En iyi budama, en kısa ağacı veya ağaç başına en fazla meyveyi oluşturan budama değildir. En iyi budama; kaliteli ürünü düşük işçilikle, ağacın sağlığını ve sonraki yılların verimini bozmadan üreten sistemdir.