Vajont: Baraj Yıkılmadı, Mühendislik Çöktü

9 Ekim 1963 gecesi İtalya'nın kuzeyindeki Vajont Vadisi'nde yaklaşık 270 milyon metreküp kaya, Monte Toc'un yamacından koparak baraj gölüne düştü. Dağın büyük bölümü 20–25 saniye gibi inanılması güç bir sürede rezervuara girdi.

Yaklaşık 50 milyon metreküp su yer değiştirdi. Oluşan dev dalganın bir bölümü karşı yamaca tırmandı, diğer bölümü 261,6 metre yüksekliğindeki Vajont Barajı'nı aşarak aşağıdaki dar boğaza girdi ve birkaç dakika içinde Longarone ile çevredeki yerleşimleri vurdu.

Resmî rakamlara göre 1.917 kişi öldü. Yaklaşık 400 kişinin cesedi hiçbir zaman bulunamadı.

Fakat Vajont'u diğer büyük baraj facialarından ayıran çok çarpıcı bir ayrıntı vardır:

Baraj yıkılmadı.

Bugün bile ayaktadır.

Bu nedenle Vajont'u yalnızca bir "baraj kazası" olarak anlatmak, asıl meseleyi gözden kaçırmamıza neden olur. Beton yapı mühendislik açısından görevini yerine getirmişti. Çöken şey beton değildi.

Çöken, giderek belirginleşen jeolojik tehlikeye rağmen sistemi işletmeye devam eden mühendislik karar zinciriydi.

Sorun barajın betonunda değildi

Vajont, döneminin en iddialı mühendislik yapılarından biriydi. Dar bir vadiye inşa edilen çift eğrilikli beton kemer baraj 261,6 metre yüksekliğindeydi.

Öylesine sağlam yapılmıştı ki 1963 gecesinde meydana gelen olağanüstü yüklemeye rağmen ana gövde yıkılmadı.

Ama baraj yalnızca beton gövdeden ibaret değildir.

Bir vadiyi kapatıp arkasında milyonlarca metreküp su biriktirdiğinizde yeni bir sistem oluşturursunuz. Baraj gövdesi kadar rezervuarı çevreleyen dağlar, kaya tabakaları, eski heyelan yüzeyleri, yeraltı suyu, yağışlar ve rezervuar seviyesinin yükselip düşmesi de bu sistemin parçasıdır.

Vajont'ta en büyük hata tam burada yapıldı.

Baraj gövdesi olağanüstü iyi hesaplanmıştı.

Fakat barajın arkasında suyun dayandığı dağ aynı güvenilirlikte değildi.

Uyarılar felaketten yıllar önce başlamıştı

Vajont'un hikâyesini "kimsenin bilmediği bir dağ aniden kaydı" şeklinde anlatmak doğru değildir.

İlk çalışmalar 1920'lerin sonlarına kadar uzanıyordu. Başlangıçtaki jeolojik değerlendirmelerde bölgenin şartları olağan dışı derecede tehlikeli görülmemişti.

Fakat proje yıllar içinde büyüdü.

1948'de mühendis Carlo Semenza, rezervuar seviyesinin yükseltilmesi ihtimalini jeolog Giorgio Dal Piaz'a sordu. Dal Piaz'ın verdiği cevap dikkat çekiciydi; yeni perspektifleri düşünmenin kendisini ürküttüğünü söylüyordu.

Aynı dönemde rezervuar seviyesindeki değişikliklerle harekete geçebilecek yamaç kaymaları incelendi. Ancak olası hareketlerin düşünüldüğünden daha küçük kalacağı kanaatine varıldı.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.

Heyelan ihtimali hiç düşünülmemiş değildi.

Düşünülmüştü.

Yanlış değerlendirilen şey, olayın büyüklüğü ve sonuçlarıydı.

Proje büyüdükçe risk de büyüdü

1957'de proje yeniden değiştirilerek baraj yüksekliği ve rezervuar kapasitesi artırıldı.

Aynı yıl Avusturyalı jeolog ve mühendis Leopold Müller, sol yamaçtaki kaya kütlesinin yoğun biçimde çatlamış ve bozulmuş olduğunu, dolayısıyla hareket edebileceğini bildirdi.

İtalya Bayındırlık Yüksek Kurulu da projeye olumlu görüş verirken jeolojik çalışmaların çevrede yaşayan insanların ve kamu tesislerinin güvenliği açısından tamamlanmasını istedi.

Normal bir projede bazı araştırmaların inşaat sürerken tamamlanması kabul edilebilir.

Fakat belirsizlik, dev bir rezervuarın yanında duran dağın stabilitesiyle ilgiliyse durum değişir.

Çünkü burada yanlış çıkmanın bedeli birkaç milyon lira fazla maliyet değildir.

İnsan hayatıdır.

1959'da hemen yakınlarında bir uyarı daha geldi

22 Mart 1959'da SADE'nin işlettiği başka bir rezervuar olan Pontesei'de yaklaşık 3 milyon metreküp kaya göle düştü.

Oluşan dalga bir işçinin ölümüne neden oldu.

Bu olay Vajont açısından son derece önemliydi.

Çünkü artık "rezervuara büyük bir heyelan düşerse tehlikeli dalga oluşabilir" düşüncesi yalnızca teorik değildi.

Yakındaki başka bir rezervuarda bunun küçük ölçekli bir örneği yaşanmıştı.

Bundan sonra Vajont'taki araştırmalar yoğunlaştı.

Ve ortaya çıkan tablo giderek kötüleşti.

Monte Toc'un eski bir heyelan kütlesi olduğu anlaşıldı

1959–1960 dönemindeki çalışmalar sırasında Edoardo Semenza ve Franco Giudici, Monte Toc'un kuzey yamacında çok büyük eski bir heyelan kütlesinin izlerini belirledi.

Haziran 1960 tarihli çalışmalarında çok önemli bir ihtimali dile getirdiler:

Eğer bütün kütlenin kayma yüzeyi rezervuara doğru eğimliyse, rezervuardaki su hareketi yeniden etkinleştirebilir ve sonuçları öngörülemeyebilir.

Daha da düşündürücü olan, bu raporun kontrol makamlarına gönderilmemiş olmasıdır.

Artık elde yalnızca belirsiz jeolojik kuşkular yoktu.

Dağ çatlaklıydı.

Eski bir heyelan kütlesinden şüpheleniliyordu.

Rezervuar suyunun bu kütleyi yeniden harekete geçirebileceği düşünülüyordu.

Yakındaki başka bir rezervuarda heyelan dalgası yaşanmıştı.

Buna rağmen Vajont rezervuarının doldurulması devam etti.

Sonra dağ gerçekten kaydı

4 Kasım 1960'ta tartışmayı teorik olmaktan çıkaran olay gerçekleşti.

Monte Toc'tan yaklaşık 700 bin metreküp malzeme Vajont rezervuarına düştü.

Bundan önce yamaç üzerinde yaklaşık iki kilometre uzunluğunda, M biçiminde büyük bir çatlak oluşmuştu.

Bu çatlak daha sonra 1963'te kopacak dev kütlenin sınırlarından biri olacaktı.

Edoardo Semenza sonraki çalışmalarında hareket edebilecek kütlenin hacmini yaklaşık 250 milyon metreküp olarak değerlendirdi.

Buradan sonra artık sorulması gereken soru şuydu:

"Heyelan olur mu?"

değil,

"Ne kadar büyüğü olur?"

Mühendisliğin frene basması gereken nokta

Vajont dosyasının en kritik aşamalarından biri budur.

Rezervuarın hemen yanında yüz milyonlarca metreküp büyüklüğünde potansiyel hareketli bir dağ kütlesi bulunuyor.

Kilometrelerce uzunlukta çatlak oluşmuş.

Rezervuar doldurulurken hareket başlamış.

Yüz binlerce metreküp malzeme gerçekten göle düşmüş.

Bu aşamada mühendislik yaklaşımının değişmesi gerekirdi.

Artık "tehlikeli olduğunu kanıtlayın" denilemezdi.

Tam tersine:

Rezervuarın güvenli biçimde işletilebileceğinin kanıtlanması gerekiyordu.

Fakat Vajont'ta farklı bir yol seçildi.

Heyelanın önlenemeyeceği anlaşılınca, heyelanın yönetilebileceği düşünülmeye başlandı.

Felakete götüren en tehlikeli zihniyet değişimi buydu.

Heyelanın geleceğini biliyorlardı

1960'taki ilk heyelandan sonra rezervuar seviyesi düşürüldü.

Ardından son derece ilginç bir mühendislik kararı alındı.

Monte Toc'un büyük kısmı kayarak gölü ikiye bölerse rezervuarın iki tarafı arasındaki su bağlantısının devam etmesi için yaklaşık bir milyar lire maliyetli bir bypass tüneli yapılmasına karar verildi.

Bu ayrıntı Vajont'un bütün hikâyesini değiştiriyor.

Çünkü büyük bir heyelan ihtimalini ciddiye almayan bir işletme, heyelan olduktan sonra gölün çalışmaya devam edebilmesi için dağın altından dev bir tünel açmaz.

Artık heyelanın gerçekleşmesi ihtimali kabul edilmişti.

Yanlış olan, bunun kontrol edilebilir olduğuna duyulan güvendi.

"Dağ göle düşerse ne olur?" diye deney bile yaptılar

1961'de Padova Üniversitesi Hidrolik Enstitüsünde Vajont rezervuarının 1/200 ölçekli fiziksel modeli hazırlandı.

Amaç son derece mantıklıydı:

Monte Toc göle kayarsa nasıl bir dalga meydana geleceğini hesaplamak.

Sorun deney yapılması değildi.

Sorun, deneyde hangi senaryonun gerçekçi kabul edildiğiydi.

Model çalışmalarında heyelan kütlesinin daha uzun sürede ve bölümler halinde suya gireceği senaryolar üzerinde duruldu.

Gerçekte ise yaklaşık 270 milyon metreküp kaya neredeyse bütün halinde, yalnızca 20–25 saniye içerisinde rezervuara girdi.

Aradaki fark muazzamdır.

Bir taşı suya yavaşça bırakırsanız oluşan dalgayla aynı taşı hızla suya fırlattığınızda oluşan dalga aynı değildir.

Vajont'ta suya fırlatılan "taş" bir dağdı.

Model güvenli dedi, fakat model gerçeği temsil etmiyordu

Deneyler sonucunda rezervuar seviyesinin denizden yaklaşık 700 metre yükseklikte tutulması en ağır senaryolarda bile güvenli kabul edildi.

Fakat modelin temel problemi yıllar sonra çok daha iyi anlaşıldı.

Gerçek heyelan, deneylerde varsayılandan çok daha hızlı ve bütünsel gerçekleşmişti.

Bu nedenle Vajont mühendislik eğitiminde son derece değerli bir örnektir:

Bir model size ancak modele koyduğunuz senaryolar kadar güvenlik sağlayabilir.

Hesapların matematiksel olarak doğru olması, başlangıç varsayımlarının doğru olduğu anlamına gelmez.

Yanlış senaryoyu kusursuz biçimde hesaplarsanız yine yanlış sonuca ulaşırsınız.

Buna rağmen rezervuar daha da yükseltildi

1962'de rezervuar seviyesi 700 metreye çıkarıldı.

1963'te ise ENEL-SADE seviyeyi 715,15 metreye çıkarmak için izin istedi.

Yani deneylerde güvenli kabul edilen 700 metre seviyesinin yaklaşık 15 metre üzerine çıkılması planlanıyordu.

Bakanlığın Barajlar Dairesi 715 metreye kadar izin verdi.

Nisan 1963'te üçüncü dolum başladı.

Eylül başında rezervuar yaklaşık 710 metreye ulaştı.

Ve Monte Toc hızlanmaya başladı.

Dağ artık raporlarda değil, insanların gözünün önünde hareket ediyordu

Eylül başından 9 Ekim'e kadar Monte Toc üzerindeki kontrol noktalarında ölçülen hareket sürekli arttı.

2 Eylül'de yaklaşık 6,5 milimetre olan hareket, 15 Eylül'de 12 milimetreye, 26 Eylül'de 22 milimetreye, ekim başında yaklaşık 40 milimetreye ulaştı.

9 Ekim'de hareket yaklaşık 200 milimetreye çıkmıştı.

Yeni çatlaklar açılıyordu.

Ağaçlar eğiliyordu.

Yollar bozuluyordu.

Dağın içerisinden sesler geliyordu.

Erto-Casso Belediye Başkanı aylar öncesinden çamurlu suyu, gürültüleri ve sarsıntıları yetkililere bildirmiş, halkın can güvenliğinin sağlanmasını istemişti.

26 Eylül'de rezervuar yeniden boşaltılmaya başlandı.

Fakat artık dağın hareketi kritik aşamaya ulaşmıştı.

9 Ekim 1963: Dağ gözle görülür biçimde çöküyordu

Felaket günü öğle saatlerinde baraj çalışanları Monte Toc'un hareketini çıplak gözle görebiliyordu.

Saat 13.00 civarında yeni bir çatlak açıldı ve birkaç saat içinde genişledi.

Ağaçlar devriliyor, toprak kütleleri hareket ediyordu.

Akşam olduğunda rezervuar seviyesi yaklaşık 700 metreydi.

Saat 22.00 civarında sahadaki görevli, dağın gözle görülür biçimde çökmeye başladığını bildirdi.

Fakat aşağıdaki Longarone için genel bir tahliye yapılmadı.

Saat 22.39'da Monte Toc koptu.

Bekledikleri heyelan gelmedi

Aslında heyelan geldi.

Ama mühendislerin hesaplarında bekledikleri biçimde gelmedi.

Yaklaşık 270 milyon metreküp kaya rezervuara doğru hareket etti.

Kütle parça parça ve dakikalar içerisinde inmedi.

Neredeyse bütün halinde, yaklaşık 20–25 saniyede göle girdi.

Ortaya çıkan etki dev bir pistonun suya sokulmasına benziyordu.

Yaklaşık 50 milyon metreküp su yer değiştirdi.

Suyun bir bölümü karşı yamaca tırmandı. Diğer bölümü Vajont Barajı'nın üzerinden aşarak dar boğaza ve oradan Piave Vadisi'ne ilerledi.

Longarone'nin kaçabileceği zamanı yoktu.

Kasabanın büyük bölümü yok oldu.

Pirago, Villanova, Faè, Rivalta ve çevredeki diğer yerleşimler de ağır biçimde etkilendi.

1.917 insan öldü.

Yaklaşık 400 kişinin cesedi bulunamadı.

Ve bütün bunların ortasında Vajont Barajı ayakta kaldı.

Peki bu gerçekten doğal afet miydi?

Monte Toc'un kayması doğal bir jeolojik süreçti.

Dağın jeolojik geçmişinde zaten büyük hareketler bulunuyordu.

Fakat Vajont'ta 1.917 kişinin ölümünü yalnızca doğaya yüklemek mümkün değildir.

Rezervuar insan yapımıydı.

Su seviyesini yükseltmek insan kararıydı.

Yamaç hareketleri ölçülüyordu.

Büyük heyelan ihtimali biliniyordu.

Heyelanın oluşturacağı dalga için deney yapılmıştı.

Heyelan sonrasında rezervuarın çalışmaya devam edebilmesi için bypass tüneli bile yapılmıştı.

Dolayısıyla mühendisler 9 Ekim gecesi ilk kez heyelan ihtimaliyle karşılaşmadılar.

Yanıldıkları şey heyelanın varlığı değil, heyelanı kontrol edebileceklerine olan inançlarıydı.

Baraj yapılmasaydı facia olur muydu?

Burada çok önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.

"Baraj yapılmasaydı Monte Toc hiçbir zaman kaymazdı" diyemeyiz.

Bunu bilimsel olarak kanıtlayamayız. Dağın geçmişinde zaten büyük kütle hareketleri bulunuyordu ve gelecekte doğal yollarla yeniden hareket edip etmeyeceğini bilemeyiz.

Fakat 9 Ekim 1963 gecesinde yaşanan biçimiyle Vajont faciasının ortaya çıkması için rezervuardaki dev su kütlesi belirleyici unsurdu.

Dağ yalnızca kaymadı.

Dağ rezervuara çok büyük hızla girerek milyonlarca metreküp suyu yerinden çıkardı.

İnsanları öldüren esas mekanizma buydu.

Daha da önemlisi, tehlike ortaya çıktıktan sonra insanların verebileceği başka kararlar vardı.

1960'taki büyük heyelandan sonra rezervuar işletmeden çıkarılabilirdi.

Yaklaşık 250 milyon metreküplük potansiyel hareketli kütle belirlendiğinde proje terk edilebilirdi.

Model sonuçları kesin güvenlik garantisi gibi değerlendirilmeyebilirdi.

Rezervuar tekrar tekrar doldurulmayabilirdi.

715 metre için izin istenmeyebilirdi.

Son haftalarda hareket olağanüstü hızlanırken aşağı havzadaki yerleşimler tahliye edilebilirdi.

Bu önlemlerin her birinin sonucu ayrıca tartışılabilir.

Fakat şunu söylemek mümkündür:

Doğru mühendislik ve doğru risk yönetimi uygulanmış olsaydı Vajont'un yaklaşık iki bin insanın öldüğü bir felakete dönüşmesi kaçınılmaz değildi.

Mühendisliğin görevi doğanın ne zaman hareket edeceğini saniyesi saniyesine tahmin etmek değildir.

Mühendisliğin görevi, tahmin yanlış çıktığında iki bin insanın ölmeyeceği sistemi kurmaktır.

Vajont'ta baraj mühendisliği başarılı olmuştu.

Risk mühendisliği ise çökmüştü.

Sonra sorumlular mahkemeye çıktı

Faciadan sonra büyük bir ceza soruşturması başlatıldı.

1968'de Alberico Biadene, Mario Pancini, Pietro Frosini, Francesco Sensidoni, Curzio Batini, Francesco Penta, Luigi Greco, Almo Violin, Dino Tonini, Roberto Marin ve Augusto Ghetti hakkında dava süreci başladı.

Penta ve Greco dava aşamasından önce ölmüştü.

Pancini ise dava başlamadan bir gün önce intihar etti.

Savcılık sanıkların büyük bölümü için 21'er yıl hapis cezası istedi.

Fakat mahkemeden çıkan sonuç bunun yanına bile yaklaşmadı.

1969'daki ilk derece yargılamasında yalnızca Biadene ve Violin altışar yıl hapis cezasına çarptırıldı.

Üstelik cezaların üçer yıllık bölümü affa girdi.

Diğer sanıklar beraat etti.

Daha da çarpıcı olanı, ilk derece mahkemesinin heyelanın öngörülebilir olduğunu kabul etmemesiydi.

Dosya temyize gitti.

1970'te Biadene ve Sensidoni heyelan, taşkın ve taksirle ölüme neden olma suçlarından mahkûm edildi.

Biadene altı yıl, Sensidoni dört yıl altı ay ceza aldı.

Yine cezaların üçer yıllık bölümü affa girdi.

Son söz 1971'de İtalya Yargıtayından geldi.

Bu kez çok önemli bir nokta kabul edildi:

Felaket öngörülebilirdi.

Biadene beş yıl, Sensidoni üç yıl sekiz ay hapis cezasına mahkûm edildi.

Her iki cezanın da üçer yıllık bölümü affa girdi.

Diğer kararların önemli kısmı kesinleşti.

Yaklaşık iki bin ölü.

Yıllardır incelenen bir dağ.

Ölçülen hareketler.

Yapılmış modeller.

Bilinen heyelan ihtimali.

Ve sonunda ortaya çıkan cezalar...

Vajont'un yalnızca mühendislik süreci değil, adalet süreci de bu nedenle onlarca yıldır tartışılmaktadır.

Tazminat için bile onlarca yıl beklendi

Ceza davasının 1971'de sonuçlanması Vajont dosyasını kapatmadı.

Tazminat davaları yıllarca devam etti.

1975'te Longarone Belediyesinin Montedison'a karşı tazminat talebi reddedildi.

1980'ler boyunca ENEL ve Montedison'un sorumluluklarına ilişkin yeni yargı süreçleri yaşandı.

1990'larda tazminat kararları devam etti.

Longarone Belediyesi ile Montedison arasındaki nihai anlaşma ancak 23 Haziran 1999'da imzalandı.

Faciadan tam 36 yıl sonra.

Bazen adalet sisteminin hızını anlatmak için uzun değerlendirmeler yapmak gerekmez.

Vajont için bu iki tarih yeterlidir:

1963 – Felaket.

1999 – Nihai anlaşma.

Longarone yeniden kuruldu

Felaketten sonra Longarone terk edilmedi.

Kasaba yeniden inşa edildi ve bugün yine insanların yaşadığı bir yerleşimdir.

Fakat burada sansasyon uğruna başka bir yanlış yapmamak gerekiyor.

Bugünkü Longarone'nin 1963'teki dev Vajont dalgasıyla aynı tehlikenin altında olduğunu söylemek doğru değildir.

1963'te hareket eden dev Monte Toc kütlesi artık eski konumunda değildir. Vajont rezervuarı da facia öncesindeki biçimiyle işletilen büyük hidroelektrik gölü değildir.

Dolayısıyla:

"Bir gün aynı dağ tekrar düşecek ve Longarone yine yok olacak."

demek bilimsel değildir.

Bununla birlikte bölgenin jeolojik süreçleri sona ermiş değildir. Büyük heyelanların bıraktığı kütleler, kaya düşmeleri, daha küçük heyelanlar ve hidrojeolojik riskler bugün de ayrıca izlenmesi gereken konulardır.

Ama Vajont'un asıl dersi zaten yalnızca Monte Toc'un tekrar kayıp kaymayacağı değildir.

Gardensel Teknik Değerlendirme: Mühendislik nerede biter, sorumluluk nerede başlar?

Vajont'a bugünden bakınca yapılan hataları görmek kolaydır.

Fakat olayın gerçek mühendislik değeri, "eskiden mühendisler hata yapmış" demekten ibaret değildir.

Çünkü Vajont'taki insanların elinde teknoloji vardı.

Jeologlar vardı.

Mühendisler vardı.

Ölçüm cihazları vardı.

Yamaç hareketleri kaydediliyordu.

Fiziksel modelleme yapılmıştı.

Heyelan ihtimali düşünülmüştü.

Hatta heyelan sonrasında rezervuarın nasıl işletileceği bile düşünülerek bypass tüneli yapılmıştı.

Eksik olan bilgi değildi.

Bilginin gerektirdiği kararı verebilmekti.

Bir mühendis için belki de Vajont'un en önemli noktası burasıdır.

Bir sistemin tehlikeli olabileceğini biliyor fakat "bunu yönetebiliriz" diyorsanız, yaptığınız modelin yanlış çıkma ihtimalini de hesaba katmak zorundasınız.

Özellikle yanlış çıkmanız halinde binlerce insan ölecekse.

Mühendislik yalnızca ortalama veya en muhtemel senaryoyu hesaplamak değildir.

Bazen mühendislik şu soruyu sormaktır:

"Ya yanılıyorsak?"

Vajont'ta bu soru yeterince güçlü sorulmadı.

Model heyelanın belirli biçimde gerçekleşeceğini öngördü.

Dağ modele uymadı.

Doğa zaten modellerimize uymak zorunda değildir.

Biz modellerimizi doğaya uydurmak zorundayız.

Bu yüzden Vajont'taki en çarpıcı mühendislik gerçeği hâlâ vadinin içinde durmaktadır.

Baraj ayaktadır.

Beton hesabı doğru çıkmıştır.

Ama aşağıdaki insanlar ölmüştür.

Bir yapının ayakta kalması, mühendislik sisteminin başarılı olduğu anlamına gelmez.

Vajont, yıkılmayan bir barajın arkasında çöken mühendislik kararlarının hikâyesidir.

Ve mesele burada bitmiyor.

Bugün Himalayalar'da büyüyen buzul gölleri, doğal setler ve aşağı havzalarda yaşayan insanlar bize farklı jeoloji ve farklı teknoloji altında aynı rahatsız edici soruyu yeniden sorduruyor:

Tehlikeyi önceden biliyorsak, ölçebiliyorsak ve buna rağmen gerekli tedbirleri almıyorsak meydana gelen olay ne zamana kadar "doğal afet" sayılabilir?

Vajont'ta bu sorunun cevabını tarih verdi.

Bir sonraki yazımızda Nepal'de yaşanan olayı ele alacağız. Orada gerçekten önceden bilinen bir tehlike ve önlenebilir bir ihmal mi vardı, yoksa olayın ardından yapılan değerlendirmeler geriye dönük bir suçlama mı? Vajont'ta yaptığımız gibi, Nepal olayını da söylentiler üzerinden değil; gölün oluşumundan taşkına, erken uyarı imkânlarından alınabilecek tedbirlere kadar teknik veriler üzerinden inceleyeceğiz.