Cevap: Yarasa gübresi in midir, cin midir?!

Ankara Üniv Vet Fak Derg, 52, 1-5, 2005
Yarasa dışkısı (bat guano) mineral düzeyleri
Arif ALTINTAŞ1, Tünay KONTAŞ2, Gültekin YILDIZ3, Necla ERKAL4
1 Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi, Biyokimya Anabilim Dalı, 06110, Ankara; 2Mustafa Kemal Üniversitesi Veteriner Fakültesi, Biyokimya Anabilim Dalı, Hatay; 3Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi, Hayvan Besleme ve Beslenme Hastalıkları Anabilim Dalı, 06110, Ankara; 4Tarım ve Köyişleri Bakanlığı, Etlik Hayvan Hastalıkları Araştırma Enstitüsü, Ankara.
Özet: Adana, Kırklareli, Aydın ve Çorum yörelerindeki toplam 14 mağaradan elde edilen yarasa dışkı materyalleri üzerinde gerçekleştirilen çalışmada, dışkı örneklerinin besinsel mineraller ve toksik elementler açısından incelenmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla, fiziksel muayene ve kuru yakma sonrasında kristalleştirilerek çözelti haline getirilen yarasa dışkısından uygun sulandırmalar yapılarak Na, K, Cl, Ca, Mg, P, Fe, Cu, Zn, Pb, Cd ve N analizleri gerçekleştirilmiştir. Çalışma sonunda, Adana, Kırklareli, Aydın ve Çorum yöresi mağaralara ait yarasa dışkı örneklerinin 5.8-7.6 pH?da, kahverengimsi ve kına benzeri görünümde oldukları ve başta N-P-K olmak üzere Ca, Mg, Cl, Na ve Fe elementleri için doğal birer kaynak oluşturdukları ortaya konmuştur. Dışkı örneklerinin kuru maddesinde N-P-K % oranları Adana yöresinde (0.97-1.10-0.49); Kırklareli yöresinde (1.40-1.25-0.63); Aydın yöresinde (1.14-1.50-0.25) ve Çorum yöresinde (5.60-1.10-0.45) olarak hesaplanmıştır. Çorum yöresine ait mağara yarasa dışkısının azottan zengin (%5.68), Aydın yöresine ait dışkının fosfordan zengin (%1.50) ve Kırklareli yöresi mağara dışkısının da potasyumdan zengin (%0.63) oldukları hesaplanmıştır. Mağaralara ait dışkı örnekleri arasında özellikle azot, magnezyum, demir, bakır, kurşun ve organik madde yönünden belirgin farklılıklar tespit edilmiştir.
Anahtar sözcükler: Besinsel mineraller, organik gübre, yarasa dışkısı, yarasa gübresi
Mineral levels of bat guano
Summary: The aim of this study was to investigate the nutrient minerals and toxic elements in bat guano samples obtained from the 14 caves of Adana, Kırklareli, Aydın and Çorum regions. For this purpose, following physicial examination and dry burning cristalized bat guano samples were diluted and analysed for Na, K, Cl, Ca, Mg, P, Fe, Cu, Zn, Pb, Cd and N. As a result of this study, it was observed that bat guanos from the caves of Adana, Kırklareli, Aydın and Çorum regions are found to be at 5.8-7.8 pH, brownish and henna like in appereance. It was a good natural source for Ca, Mg, Cl, Na, Fe and especially for N-P-K elements. Percentage levels of N-P-K in dry matter of samples were calculated as in Adana region (0.97-1.10-0.49); in Kırklareli region (1.40-1.25-0.63); in Aydın region (1.14-1.50-0.25) and in Çorum region (5.60-1.10-0.45) shown in brackets. It was observed that bat guanos from Çorum, Aydın and Kırklareli regions were rich for nitrogen (5.68%), phosphorus (1.50%) and potassium (0.63%) respectively. The differences between nitrogen, magnesium, ferrum, copper and lead elements and organic substances were observed in bat guanos from different caves.
Key words: Bat guano, bat manure, nutrients minerals, organic fertilizer
Giriş
Deniz kuşlarının aşağı bıraktıkları damla halindeki dışkıları olarak da bilinen ?guano? çeşitli türde yarasala-rın ve deniz kuşlarının mağaralarda birikmiş ve kurumuş dışkıları olarak tanımlanır (1). İçerdiği azot (N), fosfor (P) ve potasyum (K) oranı ile doğal gübre olarak bitkilere yüksek düzeyde besinsel bir destek sağlar (3).
Yarasa dışkısı ?bioremediation mikroplar?dan zen-gindir. Örneğin, 100 ml dışkıda yaklaşık olarak bir mil-yar bakteri bulunur. Bu mikroplar, bir taraftan toprak toksinlerinin parçalanmasına yardımcı olarak toprağın beslenmesini ve kalitesini arttırırlarken diğer taraftan dışkıda doğal olarak bulunan organik bileşiklerin yıkımlanmasından ve değişiminden sorumludurlar. Bu özellikleri ile yarasa dışkısından bilhassa patates, doma-tes vb. sebze üretiminde verim artırıcı olarak yararlanılır.
Bu amaçla, içerdiği makro-besinseller (başta N, P, K olmak üzere Mg, Ca, S, Na ve Cl) ve mikro-besinseller (Fe, Mn, Zn, Cu, B, Mo) ile tarımda gübre olarak kullanı-lır (17).
Mineral içeriği ile mükemmel bir organik gübre o-lan yarasa dışkısı (bat guano) evlerde ve işyerlerinde çiçek ve çeşitli süs bitkileri yetiştiriciliğinde de yararlanı-labilir. Ancak, yarasa gübresi koku, ekto-parazitler ve bazı sağlık riskleri nedeniyle kimi zaman ev yada işyeri için sorun oluşturabilir. Bu olumsuzluklar; dışkı gübrele-re koku gidericiler, pH düzenleyiciler (NaOH, kireç), ilave besleyiciler ve oksitleyici etkenler (Na-hipoklorit, KMnO4, H2O2 ve ozon) eklenmek suretiyle giderilebilir (7).
Yarasa dışkısı içerdiği %15-20 oranındaki fulvik asitler nedeniyle nematosid ve fungisid etkilidir.
Nematosid etki ile bunlar nematodların birincil safhaları-nı bozarak onları etkisiz kılarlar. Etkisiz bu nematodlar bitkinin beslenmesi ve üretimi için önemli olan kök sis-temlerini korurlar. Fungisid etkisiyle de mantarların neden olduğu hastalıklara karşı koyarlar (1, 7).
Kuşlarda ve yarasalarda azotun yarısı dışkı ile or-ganik azot şeklinde, diğer yarısı ise idrarla üre şeklinde atılır ve hızla amonyum azotuna (NH4+) parçalanır. Fos-for ve potasyum ise dışkıda, sırasıyla P2O5 ve K2O şek-linde bulunur. Yarasa dışkısı diğer kuş türlerinde olduğu gibi her iki atığı karışım halinde içerir ve dünyada fosfo-run doğal kaynağı olarak bilinir. Azot, fosfor ve potas-yum dışkıda % olarak verilir ve kısaca (N-P-K) şeklinde gösterilir (1).
Yarasa dışkısındaki minerallerin bilinmesi, ticari bir gübrenin içeriğinin bilinmesi kadar önemli olup dışkının ticari değerini belirler (4). Dışkı mineral içeriği tür, nem oranı, rasyon, toplama ve depolama kayıpları vb. birçok faktörden etkilenir (1).
Bu çalışmada, Türkiye?nin değişik yörelerindeki (Adana, Kırklareli, Aydın ve Çorum) mağaralardan elde edilen yarasa dışkı örneklerinin besinsel ve toksik mine-raller açısından incelenmesi ve üreticilerin bilgilendiril-mesi amaçlanmıştır.
Materyal ve Metot
Türkiye?nin değişik yörelerindeki (Adana, Kırklare-li, Aydın ve Çorum) mağaralardan elde edilen yarasa dışkısı örnekleri temiz naylon poşetler içinde taşınmış ve Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Biyokimya ve Hayvan Besleme-Beslenme Hastalıkları Anabilim Dalı laboratuvarlarında fiziksel ve kimyasal yönlerden ince-lenmiştir.
Aydın yöresinde mağaraların birbirine çok yakın oldukları ve genellikle mağaraların 300-500 metre uzun-luğunda oldukları ve çok sayıda dehliz içerdikleri göz-lenmiştir.
Yörelere ait mağaralardan alınan dışkı örnekleri mağaradaki dışkı stoklarının farklı kısımlarından belli miktarlarda alınarak geniş bir naylon poşete konmuş ve homojen olacak şekilde karıştırılmıştır. Bu şekilde, Ay-dın Yöresi?ne ait 9, Adana yöresine ait 3, Çorum yöresi-ne ait 1 ve Kırklareli yöresine ait 1 olmak üzere toplam 14 mağaradan alınan dışkı örnekleri çalışmanın materya-lini oluşturmuştur. Her dışkı örneği laboratuvarda çift çalışılarak bulunan değerlerin ortalaması alınmış ve uy-gulamanın her aşamasında kullanılan kapların mineral madde ile bulaşık olmasından sakınılmıştır (16).
Fiziksel inceleme
Dışkı örneklerinde koku, renk, görünüm ve pH ana-lizleri gerçekleştirilmiştir. Dışkı pH ölçümünde bir digital pH-metreden (Knick) yararlanılmıştır. Bir miktar dışkının fizyolojik tuzlu suda (%0.9 NaCl) 1:4 oranında hazırlanan çözeltisinden peş peşe iki ölçümden elde edi-len değerlerin ortalaması alınarak pH hesaplanmıştır.
Kimyasal inceleme
Yarasa dışkı örneği >1g tartılarak 110 oC?de ağırlığı sabit kalıncaya kadar (bir saat) kurutulmuştur. Daha sonra tam 1 g tartılarak porselen kapta yakma fırınına alınmıştır. Önce 200 oC?de 15 dakika sonra kademeli şekilde ısı artırılarak 450 oC?de 24 saat tutulmuş ve kül haline getirilmiştir (kuru yakma). Kül, kendi halinde soğutulduktan sonra tartılarak % organik ve % inorganik madde miktarları kaydedilmiştir. Kül üzerine 3 ml yoğun HCl eklenmiş ve karıştırılarak su banyosu üzerinde (110 oC) evapore edilmiştir. Birikinti üzerine 5 ml yoğun HNO3 eklenerek 50 ml?lik balona filtre edilerek (cam pamuktan) filtrat deiyonize su ile 50 ml?ye tamamlanmış-tır. Bu şekilde, yeniden kristalleştirilerek çözelti haline getirilen dışkı örneği stok çözelti olarak kullanılmıştır. Bu çözelti üzerinde uygun sulandırmalar yapılarak Na, K, Cl, Ca, Mg ve P analizleri Ankara Üniversitesi Vete-riner Fakültesi Biyokimya Anabilim Dalı Laboratuvar-ları?nda; toplam N, kuru madde ve ham kül % oranları Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Hayvan Besleme ve Beslenme Hastalıkları Anabilim Dalı Laboratuvar-ları?nda; Fe, Cu, Zn, Pb ve Cd analizleri ise Etlik Hayvan Hastalıkları Araştırma Enstitüsü Laboratuvarları?nda gerçekleştirilmiştir.
Dışkıda toplam N miktarı Kjeldahl Yöntemi ile (6); Ca ve Mg miktarı renklendirici olarak sırasıyla glyoxal-bis ve calmagit kullanan Eppendorf-mikroliter sistem ile; P miktarı Younburg?un modifiye yöntemi ile (19); Cl miktarı van Slyke?in geliştirdiği titrimetrik yöntem ile (14) belirlenmiş; Na ve K miktarı alev fotometresi ile (13); Fe, Zn, Cu, Pb ve Cd miktarları ise atomik absorbsiyon spektrofotometresi ile tayin edilmiştir (20).
Bulgular
Türkiye?nin dört değişik yöresine ait toplam 14 ma-ğaradan alınan yarasa dışkılarının fiziksel incelemesinde kahverengimsi ve kına benzeri görünümde oldukları saptanmış ve kendine özgü kokusu dışında herhangi bir anormal koku alınmamıştır. Dört yöreye ait dışkı örnek-lerinde pH değerleri 5.8-7.6 arasında hesaplanmış; orga-nik ve inorganik madde oranları ise sırasıyla %23.0-79.0 ve %21.5-87.0 arasında bulunmuştur. Kuru madde yüz-desi ortalamaları Adana, Kırklareli, Aydın ve Çorum yörelerini temsil eden mağara dışkı örneklerinde sırasıyla %87.0; %58.8; %74.6 ve %60.5 olarak hesaplanmıştır (Tablo 1).
Türkiye?de mağara yarasa dışkı örneklerinde N, P, K, Ca, Mg, Na, Cl düzeylerinin diğer mineral düzeyle-rinden daha yüksek oldukları ve özellikle N-P-K yönün-den literatürde bildirilen değerlerden düşük oldukları saptanmıştır.

Mineral maddeler --Adana n=3-- -Kırklareli n=1 -Aydın n=9 --Çorum n=1
Azot (%) --------------0.97 --------1.40 ------1.14 ------5.60
Fosfor (%) ------------1.10 --------1.25 ------1.50 ------1.10
Potasyum (%) ----------0.49 --------0.63 ------0.25 ------0.45
Kalsiyum (%) ----------1.75 --------1.24 ------1.25 ------0.85
Magnezyum (%) ---------0.09 --------0.08 ------0.04 ------0.05
Sodyum (%) ------------0.30 --------0.20 ------0.25 ------0.35
Klor (%) --------------7.95 --------5.38 ------7.80 ------4.04
Demir (ppm) -----------3180 ------815 --------1677 ------1509
Bakır (ppm) ------------232 -------88 --------101 --------73
Çinko (ppm) ------------304 ------252 --------280 --------261
Kurşun (ppb) ----------770 --------80 --------835 --------2240
Kadmiyum (ppb) --------328 -------410 --------510 --------405
Organik madde (%) ------24.0 ------62.0 ------23.0 ------79.0
İnorganik madde (%) ----87.0 ------38.0 ------77.2 ------21.5
Ham kül (%) ------------65.8 ------21.0 ------56.5 ------13.5
Kuru madde (%) --------87.0 -------58.8 ------74.6 ------60.5
pH (su) ----------------6.5 --------6.8 ------7.6 --------7.0

En yüksek N-P-K % değerlerine Çorum yöresini temsil eden mağara dışkı örneğinde (5.60-1.10-0.45) ve en düşük % değerlere ise Adana yöresini temsil eden mağara dışkı örneğinde (0.97-1.10-0.49); mikro-mineraller (Fe, Cu ve Zn) açısından en yüksek % değer-lere Adana yöresine ait mağaralardan elde edilen yarasa dışkı örneğinde (3180-232-304); en düşük % değerlere ise Kırklareli yöresine ait mağara dışkısında (815-88-252) rastlanmıştır. Azot yönünden en zengin yarasa dış-kısını Çorum yöresine ait (%5.60); fosfordan en zengin olanı Aydın yöresine ait (%1.50); potasyumdan en zengin olanı ise Kırklareli yöresine ait (%0.63) örnekler oluşturmuştur (Tablo 1).
Mağaranın girişine yakın ve uzak oluşuna göre de yarasa dışkısının renginin, kıvamının ve özellikle Na, K, Ca, Cl, Fe, Cu, Zn, Pb ve Cd değerleri açısından mineral içeriğinin farklı olduğu Adana yöresinde bir mağaraya ait dışkı örneği üzerinde saptanmıştır (Tablo 2). Dışkı rengi-nin mağara girişine yakın yerden alınan daha açık ve hafif kahverengimsi-gri olduğu gözlemlenmiştir. Yarasa dışkısının N-P-K % değerleri sırasıyla mağara derininden alınan dışkı örneğinde (1.04-1.00-0.38) ve mağaranın dışa yakın olan (yüzey) yerinden alınan dışkı örneğinde ise (0.90-1.20-0.60) olarak hesaplanmıştır. Yörelere ait değerler topluca verilirken Adana yöresini temsilen derin ve yüzey değerlerinin ortalaması kullanılmıştır (Tablo 2).
Tartışma ve Sonuç
Yurdumuzun çeşitli yörelerinde ve özellikle Güney ve Batı Anadolu bölgelerinde yer alan tarihi oldukça eski mağaralarda yarasa dışkılarına depolanmış halde rastla-nabilir. Çalışmada, Adana, Kırklareli, Aydın ve Çorum yörelerine ait yarasa dışkı örnekleri fiziksel ve kimyasal yönden analiz edilmiş; makro- ve mikro-mineral düzeyle-ri belirlenmiştir (Tablo 1).
Yapılan fiziksel incelemede dışkı renginin kahve-rengimsi ve daha çok kına benzeri görünümde olduğu saptanmış ve çözelti haline getirilen örneklerde pH 5.8-7.6 arasında hesaplanmıştır. Literatürde yarasa dışkısı pH değeri 6.5-7.5 (21) ve 4.0-5.6 (1) arasında verilmiştir. Dışkı pH değerleri literatür değerlere göre hafif alkali tarafta bulunmuş ve bu durum tarıma uygun olduğu şek-linde değerlendirilmiştir. Çünkü, yarasa dışkısının tarım-da kullanılmazdan önce alkali pH?da olması gerektiği bildirilmiştir (7).
Çalışmada, yarasa dışkısının kuru madde yüzdesi Adana, Kırklareli, Aydın ve Çorum yörelerine göre sıra-sıyla %87.0; %58.8; %74.6 ve %60.5 olarak hesaplan-mıştır. Adana yöresine ait değerin literatürde bildirilen % 30±5 nemlilik ile (1) uyuşmadığı belirlenmiş ve bu du-rumun yüksek çevre sıcaklığı ile ilişkili olabileceği görü-şüne varılmıştır. İncelenen yarasa dışkısı örneklerinde kuru madde oranlarının yüksek olduğu söylenebilir.
Dışkı örneklerinde organik madde oranı %23.0-79.0; inorganik madde oranı ise %21.5-87.0 arasında hesaplanmış (Tablo 1) ve yöreler arasında belirgin farklı-lıklar olduğu gözlenmiştir. Organik madde oranlarının literatürde yarasa dışkısı için bildirilen (1) limit değerle-rin (%40-60) dışına taştığı ve geniş bir değişkenlik gös-terdiği saptanmıştır.
Adana, Kırklareli, Aydın ve Çorum yörelerine ait mağara yarasa dışkısı örneklerinde N-P-K % oranları sırasıyla (0.97-1.10-0.49); (1.40-1.25-0.63); (1.14-1.50-0.25) ve (5.60-1.10-0.45) olarak hesaplanmıştır. Ticari gübre gibi kıymetlendirmede N-P-K değerlerinin önemli olduğu noktasından (4) hareketle, dört farklı yöreye ait ülkemiz mağara yarasa dışkılarının N-P-K oranlarının literatür değerlere göre düşük olduğu söylenebilir.
Yöresel farklılıklar yarasaların beslenme alanlarının ve tükettikleri besinlerin farklılığı ve mağaraların tarihi-nin eski ve dolayısıyla gübrelerin depolanma sürelerinin farklı oluşu ile ilişkilendirilebilir (1, 18). Ayrıca, yarasa da dahil olmak üzere ölen canlılara bağlı değişimler de etkili olabilir. Deniz kuşu ve yarasa gübrelerinin besinsel içeriğinin çok değişken şekilde diyetin bileşimine dayan-dığı bildirilmiş (1); örneğin meyve ile beslenen Filipinler yarasalarına ait dışkı örneğinin fosforca zengin (0-15-1) olduğu rapor edilmiştir (12). Mağara yaşı, şekli ve tipinin de etkili olabileceği ifade edilmiştir (1). Nitekim çalış-mamızda, Adana yöresine ait bir mağaranın dışkı mineral içeriğinin, deponun mağara girişine yakın ve uzak oluşu-na göre de farklı olduğu tespit edilmiş ve bunun hava ile temasına göre dışkı nem oranının farklı oluşundan kay-naklanabileceği görüşüne varılmıştır. İncelenen yarasa dışkısında demir düzeyi mağara girişine yakın 2750 ppm, uzağında 3609 ppm olarak hesaplanmıştır. Dışkı N-P-K % oranları ise sırasıyla mağara uzağında (1.04-1.00-0.38); mağara girişinde (0.90-1.20-0.60 olarak hesaplan-mıştır. Klor, Cu, Zn, Pb ve Cd değerlerinin de mağara girişine ve uzağına göre farklı oldukları gözlenmiştir (Tablo 2).
Çalışmada toplam azot değeri Adana, Kırklareli, Aydın ve Çorum yöresine ait mağara yarasa dışkısında sırasıyla %0.97; %1.40; %1.14; %5.68 olarak hesaplan-mış ve yöre mağaralarına göre değerlerin farklılık gös-terdiği saptanmıştır (Tablo 1). Azot yönünden en zengin yarasa dışkısının Çorum yöresine (%5.68); en düşük değerin ise Adana yöresine (%0.97) ait olduğu belirlen-miştir. Yarasa dışkısında azot miktarı %2.0-6.0 arasında verilmiştir (1). Adana, Aydın ve Kırklareli yöresine ait mağara yarasa dışkılarında hesaplanan toplam azot mik-tarının bu değerin altında kaldığı, Çorum yöresine ait örnekte ise bu değerin üzerinde olduğu saptanmıştır.
Çalışmada, yarasa dışkısı fosfor düzeyi incelenen yörelerde %1.10-1.50 arasında bulunmuştur. En yüksek değerin Aydın yöresine ait olduğu (%1.50) saptanmıştır. Mağaralara ait fosfor değerleri arasında büyük farklılıklar olmadığı söylenebilir. Literatürde yarasa gübresinde fosfor değeri P2O5 olarak %1.5-10.0 arasında bildirilmiş-tir (1). Bu değer çöl yarasalarında %4.0 (14), Jamaika yarasalarında %10.0 ve %8.0 olarak (8) verilmiştir. Ül-kemize ait yarasa dışkı örneklerinin fosfor yönünden literatür değerlerden düşük olduğu söylenebilir.
Çalışmada yarasa dışkısı K değerleri %0.25-0.63 olarak hesaplanmış ve literatür (1, 2, 8, 14) ile uyumlu olduğu saptanmıştır. Çöl yarasalarında %1.0 (14), Jamai-ka yarasalarında %0.0 ve %1.0 (8), mağara yarasalarında %1.0 (14) ve %0.22 (2) olarak bildirilmiştir. Değer K2O olarak %1.0-3.0 arasında verilmiştir (1).