MANTAR 10.2. Kompostun Yapılması (Fermantasyonun I. Safhası)

Kompost yapmağa başlamadan önce, kompost yapımında kullanılacak şema, kompost reçetesi ve işletmenin bir seferde kullanacağı kompost miktarı (ki bu her seferinde bir üretim odasını dolduracak miktar olarak) hesaplanır. Şimdi önce işletmede kullanılacak kompost miktarını bulalım.

Örnek 16 : Üretim odamızın büyüklüğü 5x22 m olsun ve bu odada iki adet 21 m boyunda, 1,20 m genişliğinde ranza konulsun ve her ranzada 5'er raftan odada 10 adet raf bulunsun. Bu raflar üzerine 0,60 m çapında torbalardan 700 adet konulur, her torba içine 25-30 kg kompost doldurulur. Böylece metre kareye 100-125 kg kompost konmuş olur (Bir torbamızın alanı 0.28 m2'dir. 4 adet torbamızın alanı l,12 m2 , yaklaşık 1 m2’dir). Torbaya 30 kg kompost koyduğumuzda, bir üretim odamıza düşen kompost miktarı 700 x 30 = 21000 kg olur. Yukarıda belirttiğimiz gibi kompost hazırlaması sırasında besin maddelerinin % 10-20'si I.-II. fermantasyon sırasında mikroorganizmaların yaşamları için kullanılır. Ayrıca kompostumuzun nem oranı başlangıçta % 73 dolaylarında iken, aşılama sırasında % 63'e düşürülür. (At gübresi kullanılmışsa nem oranı % 69-70'dir.) Bu da kompost ağırlığında düşme meydana getirir. Bu bakımdan aşılama sırasında kullanılacak kompost miktarına her iki durumdan dolayı eksilen % 20-40'luk kısmın eklenmesi gerekir ki, bütün olaylardan sonra elimizde istenen 21 ton kompost kalabilsin. Bu durumda, işletmede her seferinde 21 ton kg aşılanacak kompost olabilmesi için, % 30 fazlasıyla, 29.000 ton kompost hazırlanmalıdır.
At gübresi bulmakta sıkıntı çekildiğinden, yukarıda verdiğimiz sentetik reçetelerden Örnek.8 'i seçtiğimizde hazırlayacağımız kompostun birleşimi :

1.000 kg buğday sapına
500 kg tavuk gübresi
300 kg kepek
20 kg amonyum nitrat
60 kg alçı olur.

Bu kompostumuzun yaş ağırlık 1.880 kg, kuru ağırlık 1.151 kg, toplam azot miktarı 26,1 kg olup, kuru maddede azot miktarı ise, 26,1 x 100 / 1.151 = % 2.26 bulunur.
Şimdi bir üretim odası için kullanılacak 29.000 kg komposta bu maddelerden hangi miktarlarda karıştıracağımızı hesaplayalım.

Buğday sapı 1.000 x 29.000 / 1.880 = 15.425,5 kg
Tavuk gübresi 500 x 29.000 / 1.880 = 7.712,7 kg
Kepek 300 x 29.000 / 1.880 = 4. 627,6 kg
Amonyum nitrat 20 x 29.000 / 1.880 = 308,6 kg
Alçı 60 x 29.000 / 1.880 = 925,6 kg'dır.

İşletmelerin kendi özelliklerine göre kullanacakları materyallere, uyguladıkları sistemlere, makine veya insan gücüne bağlı kalarak kompost yapım şeması ve süresi kısmen değişebilir. Fakat genel yapılış yolu aynıdır. Şema ve uygulama süreleri Cetvel 44.8'de verilmiştir.
Ön ıslatma genellikle I.fermantasyon süresinin dışında tutulur. Bu durumda toplam 18-34 günden 3-10 günlük ön ıslatmayı çıkartırsak, I. fermantasyon süresi 15-24 gün arasında geçecektir. Buğday sapına göre verilmiş bu süreler, kullanılacak diğer materyallerin durumuna göre biraz kısalıp uzayabilir. Örneğin, çeltik sapı kullanıldığında, çeltik sapı daha sert olduğundan, suyu daha geç aldığından ve fermantasyon süresi uzadığından, I.fermantasyon süresi 27-30 güne kadar çıkartılabilir.
Aşağıda anlatılacak fermantasyon yönteminde, bir çok işletmede kullanılan ön ıslatma yapılmayacaktır. Bizim kendi işletmemizde uyguladığımız bu sistem daha ekonomik bir şekildir ve materyalin ıslatılması yığın yapma sırasında gerçekleştirilir. Böylece I.fermantasyon süresi, 15-25 gün olarak hesaplanır (Cetvel 44.8). Yığının boyutlarının tespitinde, kullanılacak materyallerin yapısı, iklim koşulları rol oynar. Genelde kompost yığının genişliği 160-180 cm, yüksekliği 160-180 cm ve uzunluğu fermantasyon yapacağımız yerin uzunluğuna göre ayarlanır. Kaba yapılı, kütle oluşturan materyallerde, soğuk zamanlarda yığın boyutları 180x180 cm çıkartılır ve ince yapılı, az kütle oluşturan materyallerde, sıcak zamanlarda yığının boyutları 160x160 cm'ye kadar azaltılır. Yığının ilk yapılan bu boyutu, fermantasyon sırasında kullanılan kaba materyalin yumuşaması, parçalanması ve çökmesiyle, her aktarma sonrası 5-10 cm arasında azalır. İlk yapılan yığınla, son pastörize odasına almadan önceki yığın arasında boyut bakımından 40-60 cm'lik bir fark ortaya çıkar ve yığının boyutu 100x100 cm veya 120x120 cm olur.

Cetvel 44.8. Fermantasyonun Uygulama Şeması ve Süreleri

                                                            Uygulama                Uygulama

Fermantasyon süreleri süresi
gün gün
Ön ıslatma ................................................ 3-10
Yığın yapma .................................... ......... 4- 6 ......................... .4- 6

Aktarma ................................................ 3- 5 ...........7- 11...... 3- 5
Aktarma .................................................3- 4.......... 10-15 ..... .6- 9
Aktarma (alçı veya kireç verme) ...........2- 3...........12-18.......9- 12
Aktarma .................................................2- 3........... 14-21.....12- 15
Aktarma .................................................1- 3...........15-24.....15- 18
Toplam ..................................................... 18-34..........15-24.....15- 18

MANTAR 10.2.1.Yığının Ön Islatılması

Yığının ön ıslatmasının yapılması daha öncede değindiğimiz gibi ek bir işçilik ve maliyet getirir. Bunun için biz ön ıslatmanın kaldırılıp, materyalin yığın yapılırken ıslatılmasını tavsiye ediyoruz. Ancak ön ıslatma yapacak işletmeler için burada onu da anlatıyoruz. Yığının yapılmasına başlamadan evvel, materyal kuru olan kısımları bir çok işletmede ön ıslatma işlemi yapılarak, at gübresinin ve bilhassa bitki saplarının ıslatılması ve içsel nemlendirilmesi yapılır. Bunun için örneğimizdeki 15.426 kg buğday sapı beton platforma serilir. Üzerine yağmurlayıcı konularak devamlı ıslatılır. Suyun verilme şekli ve süresi materyalin homojen ıslatılmasını etkilemektedir. Mümkün olduğu kadar suyun küçük zerreler halinde, her tarafa ulaşacak tarzda ve eşit miktarda verilmesi gerekir. Yığına verilen, fakat materyal tarafından emilemeyen fazla su, yığından sızarak kanallar vasıtasıyla, platformun bir kenarında yapılmış beton çukur (havuz) içinde toplanır, tekrar yığın üzerine bir elektrikli devir-daim su motoru ile sirküle edilmelidir. Bu durum fazla su israfı ortadan kaldırır. Ayrıca ön ıslatma öncesi saman üzerine katkı maddeleri ilave edilmişse, yıkanan katkı maddelerin tekrar yığına dönmesine ve besin maddesi kaybının ortadan kaldırılmasına yardımcı olur. Ön ıslatma ile, materyal en az % 60-70 nemlendirilir. Bu nem düzeyine ulaşmak için, başlangıçta % 40-50 arasında neme sahip 1 ton at gübresinin nemlendirilmesi için 500-1.000 lt ve % 20 neme sahip olan 1 ton buğday sapının nemlendirilmesi için ise, 2.500-4.000 lt su kullanılır. Ön ıslatmadan amaç, materyalin dış yüzünün ıslatılması değildir. Önemli olan materyalin iç kısmının, yani bünyesine suyun alınmasıdır.
Ön ıslatmada at gübresi, atın sindirimi sırasında yediği materyali ıslanması ve sindirim sırasında parçalayıp, fermantasyona uğraması, sonra bunu dışkı olarak altına serilen buğday saplarında oluşan yataklığın üzerine bırakması, ayakları ile bu yataklığı ezmesi, ve ayrıca idrarı ile yataklığı ıslanması sonucu, içeriğinde % 40-60 oranında su bulundurur ve ön ıslatmada daha çabuk ıslanır.
Buğday veya çavdar samanı veya sapı suyu kolay alamaz. Çünkü sapın üstü balmumu tabakası ile kaplıdır. Bu tabaka suyun sap üzerinden kaymasını sağlar ve sap içine girmesini engeller. Bunun için zaman zaman yığın üzerinde ağır bir araç gezdirip, sapları ezmek, yığına katkı maddeleri ilave ederek mikroorganizma faaliyetini arttırmak, kızışma meydana getirmek ve ayrıca 2-3 günde bir yığını alt üst edip, karıştırmakta yarar vardır. Yığının ezilmesi ve kızışması, sapların dış kısmındaki bal mumu tabakasını eriterek, sert kabuk kısmını yumuşatır, suyun daha kolay emilmesini temin eder. Ayrıca ön ıslatmada mikroorganizma faaliyeti başladığından, ileride esas yığın yapıldığında, yığının daha çabuk fermantasyona başlamasını ve ısınmasını sağlar. Ön ıslatma, kullanılan materyalin özelliklerine ve ıslatma yöntemlerine göre 3-10 gün içinde gerçekleşir.
MANTAR 10.2.2. Yığının Yapılması

Yığının yapılmasında ön ıslatmaya alınmış materyal kullanılır. Biz burada ön ıslatma yapmadan, daha ekonomik olan direkt yığın yapma yöntemini inceleyeceğiz. Şunu hemen belirtmekte yarar vardır. Ön ıslatma yapılan materyalin yığın şekli aynıdır. Ancak içerisine katılacak katkı maddelerinin konma şeklinde ve zamanında farklılık bulunur.
Yığının muntazam yapılması için, tahtadan veya demirden yapılmış özel kalıplar kullanılır. Mekanizasyonu olan işletmelerde yığının tümünün kalıbı yapılır ve birden doldurulur (Bakınız Şekil 44.13). İnsan gücü ile çalışan işletmelerde yığın kalıp kalıp yapılır. Kalıp 1,80 x 2,00 m boyutundadır. İki adet kalıp karşılıklı, birbirinden 1,60-1,80 m mesafede oturtulur. Devrilmemesi için dört, daha çok üç köşeden birbirine demir çubuklarla tutturulur. Dördüncü köşenin üst tarafına tutturucu koymayarak, materyalin daha rahat kalıp içine atılıp, doldurulması sağlanır. 1 m3 buğday sapından yapılmış kompost 300-500 kg gelmektedir.
Kalıp tam doldurulduğunda hacmi (1,80x1,80x2,00= 6,48 m3) yaklaşık 6 m3'dür. Bir kalıba 6x500=3.000 kg materyal konulacağından, örneğimizdeki kompost yığını (29.000/3.000=9,6) yaklaşık 10 kalıp yapılacaktır. Kalıp doldurulurken katkı maddeleri bir veya iki seferde konur. Bir seferde konulacaksa, ön ıslatmada veya yığın yapmada; iki seferde konulacaksa, birincisi ön ıslatmada, ikincisi yığın yapmada , ön ıslatma yapılmadığı zaman birincisi yığın yapmada, ikincisi I. aktarmada verilir. Kalıp içersine at gübresi, sap, saman ve katkı maddeleri konurken, bunlar kalıbın her tarafına eşit dağıtılmış olmalıdır. Aksi halde yapılan kompost homojen olmaz. Az besin (katkı maddesi) gelen tarafta az, çok gelen tarafta çok besin maddesi oluşur ve kompot verimi bu değişikliğe göre azalır veya çoğalır. Materyalin kalıba eşit doldurulması, kalıbın kat kat yapılmasıyla sağlanır. Bir kalıptaki kat sayısı yetiştiricinin isteğine bağlıdır. Ancak kat sayısının artması fazla işçilik, fakat daha güzel karışım, azalması az işçilik, fakat güzel olmayan karışım meydana getirir. Genelde bir kalıptaki kat sayısı 3-5 arasında değişir. Şimdi katkı maddelerinin bir veya iki seferde verilmesini ayrı ayrı inceleyelim.

Şekil 44.13. Yığının kalıpla yapılması. Solda küçük bir işletmede insan gücüyle,
sağda büyük işletmede makine gücüyle

Katkı maddeleri bir seferde ve doğrudan yığın yapılırken verilecekse, her kalıba katılacak materyal miktarı, Örnek.16 'da hesapladığımız toplam yığına atılacak katkı maddesi miktarını 10 kalıba bölerek bir kalıba düşen miktarı buluruz:

Buğday sapı.................... 15425 / 10 = 1.542,6 kg
(Bir balya ortalama 25 kg 1.542/25=61,6 balya)
Tavuk gübresi .............. . 7712 / 10 = 771,3 kg
Kepek ............................ 4627 / 10 = 462,7 kg

Amonyum nitrat ..............925 / 10 = 92,5 kg

Toplam .......................................... 2.869,1 kg olarak buluruz.

Buradan, bir kalıba düşen miktarı, kalıpta yapılacak kat sayısına bölerek, her kata atılacak miktarı tespit ederiz. Biz her kalıpta 5 kat yapmayı düşündüğümüzden, her kata atılacak miktarı

Buğday sapı .............. 1.542,6/5 = 308,5 kg (12,3 balya)
Tavuk gübresi ............. 771,3/5 = 154,2 kg
Kepek ......................... 462,8/5 = 92,4 kg
Amonyum nitrat ......... 92,5/5 = 18,5 kg olarak hesaplarız.
(Dikkat alçı yığın yapılırken verilmez, tamamı 2. veya 3. aktarmada verilir.)

Kompost yapacağımız sundurmada, sundurmanın ön uç kısmına 180 cm aralıkla iki kalıbı yerleştirilir. İlk kalıbın, ilk katı için 308,5 kg'lık 12 balyayı kalıp önünde açılır, üzerine hortumla bol miktarda su sıkarak ıslatılır. Islatılan saplar hemen kalıp içine doldurulur ve çiğneyerek bastırılır. Birinci kata verilecek 154,2 kg tavuk gübresi, 92,4 kg kepek (kuru veya daha doğrusu ıslatılmış olarak), 18,5 kg amonyum nitrat bir yerde karıştırılarak, kalıp içine doldurulan buğday sapı üzerine, her tarafa eşit miktarda gelecek şekilde serpilir. İşlem bitince, ikinci katı oluşturacak 308,5 kg'lik buğday sapı balyaları açılır, ıslatılır, kalıp içine doldurulur ve güzelce bastırılarak yığının sıkışması sağlanır. Bu kez ikinci katın katkı maddeler yine bir yerde karıştırılır ve muntazam olarak kalıba yayılır. Böylece beş kat bitirilir. Bu durumda kalıp, tamamen dolmuştur. Yığının yanındaki kalıplar çıkartılır. İkinci kalıbın yapımı için, kalıpların birer ucu, birinci kalıp yığını ile temas edecek şekilde yerleştirilir. Birinci kalıpta yapılan işlemlerin aynısı ikinci kalıpta da uygulanır. Üçüncü ve giderek onuncu kalıp yapılır ve yığın tamamlanmış olur. Bu sırada da sundurmanın sonuna yaklaşılır. Ancak yığının sonunda, sundurmada 2 yığın yapılacak boşluk kalmalıdır. Bu boşluktan ilerde yığının birinci aktarılması sırasında yararlanılacaktır. (Dikkat sundurmanın boyu işletmenin kurulması sırasında istenen yığın uzunluğu ve bırakılacak boşluğa göre hesaplanıp yapılmış olması gerekir.)
Yığına başlama sıfırıncı gün kabul edilerek, yığın 4-6 gün kendi haline bırakılır. Ancak her gün bir miktar su sıkılarak yığının nem alması sağlanır. İkinci günden itibaren yığın içinde mikroorganizmaların faaliyetleri sonucu yanma başladığından, yığının sıcaklığı artar. Sıcaklık artışı giderek devam eder. İlk günlerde 20-25oC olan sıcaklık, daha sonraki günlerde 30-50oC'ye kadar çıkabilir. Sıcaklığın artmasında, dış havanın soğuk veya sıcak olmasına bağlıdır. Kışın sıcaklığın başlaması ve yükselmesi kötü hava koşulları nedeniyle daha ağır olur. Bazen çevre koşulları uygun bile olsa yığında bir faaliyet gözlenmeyebilir. Bu durum :

a. Yığının yeteri kadar ıslatılmamış olmasından veya tam tersi yığının çok ıslatılmasından,
b. Yığının fazla sıkıştırılıp oksijensiz kalmasından veya az sıkıştırılmasından dolayı yığın içine devamlı soğuk hava giriş ve çıkışı sebebiyle, yığın içersinde sıcaklığın tutulması ve sıcaklığın düşük kalmasından,
c. Yığında mikroorganizmaların kullanacağı suda çabuk eriyen şekerli maddelerin yeterli düzeyde olmamasından ve mikroorganizmaların yeterince çalışamamasından,
d. Yığında aktiviteyi sağlayacak organizmaların bulunmamasından veya aktif hale geçmemesinden, aktivite için istenen çevre koşullarının (sıcaklık, nem v.s. gibi) sağlanamamış olmasından ileri gelebilir.

Eksik görülen hususların tespit edilmesi ve giderilmesi durumunda, yığındaki faaliyetler normale dönecek ve yığın istenen şekilde fermantasyona uğrayacaktır. Burada belirtilen hususlar aktarmalar sırasında da ortaya çıkabilir. Orada da olay önce iyi incelenmeli, olayın hangi nedenden meydana geldiği bulunmalı, sonra gereken tedbirler alınmalıdır.
Yukarda anlatılan bu sistemde, ön ıslatma yapılmadığından, yığın yapma ön ıslatma olarak kabul edilir ve fermantasyonun süresine ön ıslatma dahil edilmez (Bkz. Cetvel 44.8). Katkı maddeleri iki seferde verilecekse, önce yukarıda hesaplanan ve bir kalıba düşen miktar ikiye bölünür ve her sefer verilecek olan 1542,5 kg kg buğday sapı (buğday sapı yığın yapıldığından bir seferde tamamı verilir), 385,5 kg tavuk gübresi, 231,4 kg kepek ve 46,2 kg amonyum nitrat miktarı hesaplanır. Daha sonra bir seferde bir kalıba katılacak bu miktarlar 5'e bölünerek bir kalıbın bir katına düşecek miktar ortaya çıkartılır (Cetvel 44.9). Yığın yapılırken bir kalıba düşen 1.542,5 kg buğday sapının ilk kata düşen 308,4 kg sap açılır, ıslatılır ve kalıba doldurulur. Sonra üzerine 77,1 kg tavuk gübresi,46.2 kg kepek ve 9,2 kg amonyum nitrat karıştırılıp serpilir. Bu sistemde katlar bitirilir ve birinci kalıp tamamlanmış olur. Diğer kalıplarda birinci kalıp gibi yapılır. Yığının sonunda yine iki yığın boşluğu yer kalır.

Cetvel 44.9. Katkı Maddelerinin İki Seferde Katılması Durumunda Yığında Bulunacak
Madde Miktarıyla, Birinci ve İkinci Seferde Katılacak Madde Miktarları

Yığına katılacak Yığında bulunacak Birincisi sefer İkincisi sefer
Maddeler miktarlar yığın yapmada her kata I.aktarmada her kata
katılacak miktarlar katılacak miktarlar
Buğday sapı 1542,5 kg 308,4 kg ---
Tavuk gübresi 385,5 kg 77,1 kg 77,1 kg
Kepek 231,4 kg 46,2 kg 46,2 kg
Amonyum nitrat 46,2 kg 9,2 kg 9,2 kg