[HEADING=1]Yaprak Lekesi (Dolar Lekesi / Dollar Spot) — Clarireedia spp. (eski adı: Sclerotinia homoeocarpa)[/HEADING]

[HEADING=2]Kısa özet[/HEADING]

Çim alanlarda “dolar lekesi” olarak bilinen yaprak lekesi, yaprak dokusunu öldürerek küçük, yuvarlak, saman rengi lekeler oluşturan; yoğunlaştığında lekeleri birleştirip saha kalitesini hızla düşüren bir mantar hastalığıdır. Kök ve taç dokusu genellikle doğrudan hedef değildir; asıl kayıp, yaprak alanının azalmasına bağlı zayıflama ve görsel/oyunsal kalite düşüşüdür. Hastalık şiddeti çoğu vakada besleme (özellikle azot), yaprak ıslaklığı süresi ve bakım pratikleriyle belirgin biçimde yönetilebilir. :contentReference[oaicite:0]{index=0}

Güncelleme Notu (2026): Bu içerik, eski metin teknik açıdan doğrulanarak güncellenmiştir.

[HEADING=2]Temel tanımlar ve kavramlar[/HEADING]

Etmen: Dolar lekesi, güncel sınıflandırmada Clarireedia cinsindeki türlerle ilişkilendirilir; eski kaynaklarda Sclerotinia homoeocarpa adı geçer. :contentReference[oaicite:1]{index=1}
Konukçu çimler: Serin iklim çimleri (özellikle Agrostis stolonifera — creeping bentgrass, Poa annua — annual bluegrass, Lolium perenne — çok yıllık çim, Festuca türleri) üzerinde yaygındır. “Yıllık Poa” ifadesi çoğu sahada Poa annuayı karşılar; Poa pratensis (kentucky bluegrass) farklı bir türdür.
Yaprak ıslaklığı (leaf wetness): Çiy, sis, aşırı/yanlış zamanlı sulama veya düşük hava sirkülasyonu nedeniyle yaprak yüzeyinin uzun süre ıslak kalması.
Thatch (keçe tabakası): Canlı–ölü sürgün artıkları ve organik birikim; patojenin yaşaması ve mikroiklim oluşumu için uygun ortam yaratır.
Direnç yönetimi: Aynı etki mekanizmasına sahip fungisitlerin tekrarlı kullanımıyla hassasiyet düşebilir; dolar lekesinde bazı gruplara karşı direnç raporları vardır.

[HEADING=2]Amaç ve uygulama alanı[/HEADING]

Golf green, tee ve fairway’lerde; spor sahalarında; profesyonel peyzaj çimlerinde ve konut çimlerinde kaliteyi korumak.
Hastalık baskısını azaltmak, leke birleşmesini (patch coalescence) önlemek, iyileşmeyi hızlandırmak.
Kimyasal mücadeleyi “tek başına çözüm” olmaktan çıkarıp kültürel önlemlerle desteklemek; direnç riskini düşürmek.

[HEADING=2]Çalışma prensibi / mekanizma[/HEADING]

Yaşamını sürdürme: Etmen çoğunlukla çim keçesinde ve hasta bitki artıklarında misel halinde kalır; ilkbaharda sıcaklık artışıyla yeniden aktiftir.
Enfeksiyon penceresi: Uzun çiy dönemleri ve yüksek nem kritik faktördür. Birçok saha gözleminde 8 saat ve üzeri yaprak ıslaklığı risk belirginleşir; ılıman sıcaklıklar (yaklaşık 13–29 °C bandı) hastalığı destekler.
Yayılma: Spor üretimi pratikte belirleyici değildir; yayılma çoğunlukla biçme, tırmıklama, havalandırma, ekipman ve ayakkabı ile hasta yaprak parçalarının taşınmasıyla olur.

[HEADING=2]Simptomlar ve hastalık özellikleri[/HEADING]

Yakından biçilen alanlarda (green/fairway): 2–6 cm çaplı, yuvarlak–oval, saman rengi küçük lekeler; çok sayıda odakta gelişip birleşebilir.
Daha uzun biçimde (park/konut çimi): Yaprak üzerinde “orta kısmı saman rengi, kenarları kızıl-kahverengi” sınır gösteren uzamış lezyonlar daha seçilebilir.
Sabah erken saat bulgusu: Çiy uzun sürdüyse, etkilenen alanda pamuksu–örümceksi beyaz misel iplikçikleri görülebilir; güneş ve hava hareketiyle hızla kaybolur.
Karışan durumlar: Besin noksanlığı (özellikle azot), kuraklık stresi, biçme yanığı ve bazı yaprak yanıklıkları dolar lekesiyle karışabilir; “sabah miseli + tipik leke formu + alan içinde dairesel yayılım” birlikte değerlendirilir.

[HEADING=2]Tasarım ve hesap mantığı[/HEADING]

1) Besleme hedefi: “yetersizlikten kaçın, aşırıya kaçma”

Dolar lekesi, azotça zayıf düşmüş çimlerde daha kolay şiddetlenir; yeterli azotla bitki daha hızlı toparlar. Buna karşın gereğinden fazla azot, başka hastalıkları ve yumuşak doku riskini artırabilir. Serin iklim golf çimlerinde yıllık toplam azot ihtiyacı; tür, kumluluk, kullanım yoğunluğu ve bakım rejimine göre geniş aralıkta değişir. Örnek bir genel çerçeve olarak creeping bentgrass putting green’lerde yıllık toplam 1–2 lb N / 1000 ft² düzeyi sık verilen bir “başlangıç bandı”dır (yaklaşık 5–10 g N/m²/yıl).

2) Örnek hesap: hedef N miktarından gübre miktarına

Hedef: 300 m² alanda büyüme döneminde tek uygulamada 0,5 g N/m² verilmesi
Toplam saf N: 300 m² × 0,5 g/m² = 150 g N
Gübre etiketi: %20 N içeren bir ürün varsayımı (ör. “20-0-0” gibi)
Gerekli gübre: 150 g ÷ 0,20 = 750 g ürün

Uygulama aralığı ve yıllık toplam, saha kullanım yoğunluğu, toprak/keçe durumu ve çim türüne göre planlanır; en güvenli yaklaşım toprak analizi + doku gözlemi + biçim artığı (clipping) takibiyle programın kalibre edilmesidir.

[HEADING=2]Uygulama adımları[/HEADING]

Teşhis doğrulama: Sabah erken saat kontrolü (misel var/yok), leke çapı ve dairesel yayılım, yaprak lezyonu formu, alan geçmişi (azot, sulama saati, biçim yüksekliği).
Yaprak ıslaklığını kısaltma: Sulamayı gün doğumuna yakın erken saatlere çekme; akşam–gece sulamasından kaçınma; gerekiyorsa çiy dağıtma (fırçalama/drag mat), hava sirkülasyonu artırma.
Azot programını düzeltme: Yetersizlik bulgusu varsa küçük doz–daha sık yaklaşımıyla bitkiyi toparlatma; aşırı yüklemeden kaçınma.
Biçme ve ekipman hijyeni: Bıçak keskinliği, doğru yükseklik, hasta alanlardan sonra ekipman temizliği; yoğun bulaşmada biçim artığının yönetimi (saha kuralına göre toplama/dağıtma).
Keçe ve sıkışma yönetimi: Kontrollü havalandırma (core/solid tine), kumlama (topdressing) ve dikine biçim (verticut) ile mikroiklimi iyileştirme; aşırısı stres yaratacağından takvim–hava koşuluna göre planlama.
Gerekiyorsa kimyasal mücadele: Ruhsatlı bitki koruma ürünleri; etiket dozu, karışabilirlik ve uygulama aralığına uyum; etki mekanizması rotasyonu; tek başına aynı gruba yüklenmeme.

[HEADING=2]Sık hatalar ve doğru uygulama notları[/HEADING]

Hata: Akşam sulamasıyla çiyi uzatmak → Doğrusu: Sulamayı erken sabaha çekmek, yaprak yüzeyinin gündüz hızla kurumasını sağlamak.
Hata: “Çim zayıf, hiç gübre vermeyelim” refleksi → Doğrusu: Azot yetersizliğini ölçülü biçimde gidermek; toparlanmayı hızlandırmak.
Hata: Keçeyi ihmal etmek → Doğrusu: Keçe ve sıkışmayı kademeli azaltmak; ani/agresif işlemlerle stres yüklememek.
Hata: Fungisiti tek çözüm sanmak → Doğrusu: Kültürel önlemler + direnç yönetimi + hedefli uygulama yaklaşımı.
Hata: Aynı etki mekanizmasını sürekli tekrarlamak → Doğrusu: Rotasyon ve karışım stratejisi; direnç riskinin yüksek olduğu gruplarda yalnız kullanımın sınırlandırılması.

[HEADING=2]Bakım, izleme ve kontrol[/HEADING]

İzleme sıklığı: Risk dönemlerinde (ilkbahar sonu–yaz başı ve sonbahar; çiyin uzun sürdüğü periyotlar) haftada en az 2 saha turu.
Kayıt tutma: Sulama saatleri, gübreleme tarihleri, biçim yüksekliği, hava (gece nem/çiy), uygulanan kültürel işlemler.
Haritalama: Odakların krokisi; aynı noktada tekrar eden lekeler besleme/keçe/sıkışma sorununu işaret edebilir.
Kalite göstergeleri: Leke sayısı ve birleşme eğilimi, yaprak rengi, biçim artığı miktarı, toparlanma hızı.

[HEADING=2]Kimyasal mücadele: prensipler ve direnç yönetimi[/HEADING]

Çim alanlarda dolar lekesine karşı farklı etki mekanizmasına sahip fungisit grupları kullanılır; ancak aktif maddelerin ruhsat durumu ülkeye ve kullanım alanına göre değişir. Bazı aktif maddeler birçok ülkede kısıtlanmış veya kullanım dışına çıkmıştır; örneğin chlorothalonil’in AB’de onayı yenilenmemiştir.

Temel kural: Yalnızca çimde ve ilgili kullanım alanında ruhsatlı ürünler; etiket talimatı ve yerel mevzuata tam uyum.
Rotasyon: Aynı FRAC (etki mekanizması) koduna ardışık yüklenmemek; mümkünse çoklu etki mekanizması içeren programlar.
Direnç riski: Dolar lekesinde özellikle MBC grubunda (ör. thiophanate-methyl) direnç fenomeni iyi bilinir; tek başına ve tekrarlı kullanım risklidir.
Kültürel önlem eşlemesi: Yaprak ıslaklığını kısaltma + keçe yönetimi + yeterli besleme ile fungisit performansı belirgin artar.

Not: Bitki koruma ürünlerinin seçimi ve uygulaması yetkili kişilerce yapılmalı; doz, uygulama aralığı, karışım ve saha kapanma süresi gibi ayrıntılar yalnızca ürün etiketi ve resmi tavsiyeler üzerinden belirlenmelidir.

[HEADING=2]Türkiye koşullarına pratik notlar[/HEADING]

Kıyı kuşağı (Marmara–Ege–Akdeniz): Gece nemi ve çiy süresi uzadığında dolar lekesi baskısı artar. Hava akımını artıran budama/kenar yönetimi, sabah sulaması ve çiy dağıtma pratikleri kritik olur.
İç bölgeler: Gündüz sıcak–gece serin geçişleri ve yoğun sulama, yaprak ıslaklığını uzatırsa risk yükselir. Sulama aralığı “az–sık” yerine, kök bölgesine uygun derinlikte ve doğru zamanda planlanır.
Tuzlu/sert sulama suyu: Tuz stresi ve yaprak yanıkları çimi zayıflatıp hastalığı dolaylı artırabilir; su analizi ve yıkama sulaması planı (drenaj uygunsa) önem kazanır.
Keçe birikimi: Sık sulama + düşük biçim + yetersiz havalandırma kombinasyonu hastalığı kalıcılaştırır; kültürel programın omurgası keçe–sıkışma yönetimi olmalıdır.

[HEADING=2]SSS[/HEADING]
1) Dolar lekesi kökü öldürür mü? Tipik tabloda ana zarar yaprak dokusundadır; kök ve taç doğrudan hedef değildir. Uzun süreli stres ve zayıflama kök gelişimini dolaylı etkileyebilir. 2) Neden sabah daha belirgin görünür? Çiy ve yüksek nem koşullarında misel gelişimi sabah erken saatlerde daha görünür olur; güneş ve hava hareketiyle kaybolur. 3) En güçlü tetikleyici faktör hangisidir? Uzun yaprak ıslaklığı süresi (çiy/sulama) ve azot yetersizliği birlikte en sık görülen tetikleyici ikilidir. 4) Biçim yüksekliği hastalığı etkiler mi? Evet. Çok kısa biçim stres yaratır ve mikroiklimi hastalık lehine çevirebilir. Saha standardı izin veriyorsa yükseklik artışı iyileşmeyi hızlandırır. 5) Azot verince hastalık tamamen biter mi? Azot yetersizliğini gidermek çoğu sahada baskıyı belirgin düşürür; tek başına “tam çözüm” değildir. Yaprak ıslaklığı ve keçe yönetimi eş zamanlı gerekir. 6) Aynı fungisiti sürekli kullanmak neden sakıncalıdır? Etki mekanizması aynıysa direnç seçilimi hızlanabilir; dolar lekesinde bazı gruplarda direnç raporları bulunduğundan rotasyon esastır. 7) Hasta alanlardan çıkan biçim artıkları ne yapılmalı? Yoğun bulaşmada ekipmanın temizliği ve artığın saha yönetim planına uygun yönetimi gerekir; amaç hasta dokuyu başka odaklara taşımamaktır. 8) Hastalık yılın hangi döneminde daha sık görülür? Serin iklim çimlerinde çoğunlukla ilkbahar sonu–yaz başı ve sonbaharda; çiyin uzun sürdüğü dönemlerde artış görülür.
[HEADING=2]Kontrol listesi[/HEADING]

Sabah erken saat saha turu ve misel/lekelenme kontrolü
Sulama saatinin sabah erken pencereye alınması
Azot programında yetersizlik riskinin kaldırılması (küçük doz–daha sık yaklaşımı)
Biçme bıçağı keskinliği ve uygun biçim yüksekliği
Keçe ve sıkışma için takvimli havalandırma + topdressing planı
Ekipman/ayakkabı kaynaklı taşınmanın azaltılması (hasta alan sonrası temizlik)
Kimyasal mücadelede ruhsat–etiket uyumu ve etki mekanizması rotasyonu
Uygulama kayıtlarının düzenli tutulması (hava–sulama–besleme–işlem)

[HEADING=2]Kaynakça / İleri Okuma[/HEADING]

University of Delaware Cooperative Extension — Dollar Spot of Turfgrass.
USGA Green Section Record — Creeping bentgrass greens için genel azot öneri aralığı.
UC IPM (University of California) — Turfgrass Dollar Spot: kültürel kontrol ilkeleri.
Hu ve ark., 2018 — Thiophanate-methyl (MBC) direnci ve genetik temeli (PubMed).
AB Mevzuatı — Chlorothalonil onay yenilememe düzenlemeleri (EUR-Lex).

\n\n

\n\n

Arşiv bilgisi
Bu içerik Fidanligi Rehber arşivinden aktarılmıştır.
İlk yayın tarihi: 03.01.2004
İlk yayınlayan: Gardensel Araştırma Ekibi
Arşiv kaynak adresi: https://www.fidanligi.com/rehber/cimde-yaprak-leke-hastaligi