Zararlılara karşı pestisitlerin yaygın olarak kullanılması sonucu, canlılar arasında var olan doğal dengenin bozulmasına, zamanla zararlı organizmaların dayanıklılık kazanmasına ve ürünlerde kalıntılara sebep olmaktadır. Böylece, uzun vadede çözümü zor ve pahalı yeni sorunlar ortaya çıkmaktadır. Son yıllarda kimyasal mücadeleye alternatif olabilecek yeni yöntemler üzerinde durulmakta ve Entegre Mücadele çalışmaları içerisinde biyolojik mücadele önemli bir yer tutmaktadır. Biyolojik mücadele uygulamalarında ise entomopatojen nematodlar giderek önem kazanmaktadır. Entomopatojen nematodların biyolojik mücadele ajanı olarak kullanılmasına yönelik çalışmaların 1985 yılından sonra giderek yoğunlaştığı görülmektedir.Böceklerin biyolojik mücadelesinde nematodların kullanımına yönelik yedi nematod familyasına ait türler üzerinde çalışmalar yapılmıştır. Bunlar; Mermithidae, Tetradonematidae, Allantonematidae, Phaenopsitylenchidae, Sphaerulariidae, Steinernematidae ve Heterorhabditidae familyalarıdır. Steinernematidae familyasından Steinernema cinsi ve Heterorhabditidae familyasından Heterorhabditis cinsine bağlı nematod türleri zararlıların kontrolünde oldukça etkilidirler. Bunların 3. dönem larvaları aktiftir ve bu larvalar konukçularının ağız, anüs ve stigma gibi doğal açıklıklarından giriş yapmaktadırlar. Böceğin barsağına ve daha sonra barsağı delerek vücut boşluğuna geçerek, taşıdıkları bakteriyi böceğin sindirim sistemine ve vücut boşluğuna bırakmaktadırlar. Böceği 24-48 saat içerisinde öldürmekte ve ölü böcek vücudu bir sıvı ile kaplanmakta ve bu sıvı nematodun besin kaynağını oluşturmaktadır. Hem entomopatojen nematod ve hem de bakteri böceğin vücudunda çoğalmaktadır. Bu ilişkide nematodun görevi bakteriyi böceğin vücuduna taşımaktır. Bakterinin görevi ise sadece konukçuyu öldürmek değil aynı zamanda konukçusunu hem kendisi ve hem de nematodun gelişmesi için gerekli gıda kaynağının sağlanacağı bir hale getirmektedir. Yapılan çalışmalarda nematodun konukçusunu enfekte ettiğinde konukçuya bakteriyi verdiğini bu bakterinin ise nematodun beslenmesini kolaylaştıracak ortam oluşturduğunu, ayrıca, antibiyotik meydana getirerek nematodun besini olan kadavranın çürümesini engellediği saptanmıştır. Yine, entomopatojen nematod tarafından böcek vücuduna bırakılan bakterinin iki saat içerisinde böceğin kanına geçtiği tespit edilmiştir. [HEADING=1]Steinernema carpocapsae’nın Liriomyza trifolii’nin anüsünden girişi[/HEADING][HEADING=1][/HEADING][HEADING=1]Soldaki sağlıklı ve sağdaki entomopatojen nematodla enfekteli pupalar[/HEADING] [HEADING=2][/HEADING]Entomopatojen nematodun bir Scarabaeid larvasındaki hayat döngüsüSteinernema cinsi entomopatojen nematodlar Xenorhabdus; Heterorhabditis cinsi entomopatojen nematodlar ise Photorhabdus cinsine ait bakteriler ile ortak yaşamaktadırlar Bu bakteriler Enterobacteriaceae familyasına ait gram negatif bakteriler olup, spor oluşturmazlar. Steinernematidae familyasının Steinernema cinsine ait 62 ve Heterorhabditidae familyasının Heterorhabditis cinsine ait ise 18 tür olmak üzere toplam 80 entomopatojen nematod türü dünyada tespit edilmiştir. Bunların mükemmel biyolojik mücadele ajanları oldukları belirtilmektedir. Ülkemizde ise entomopatojen nematodlarla ilgili çalışmalara son yıllarda başlanılmıştır. Steinernema feltiae; S. affine, S. carpocapsae, S. anatoliense, S. weiseri, Heterorhabditis bacteriophora, H. megidis ve H. marelata olmak üzere 8 türün ülkemizde varlığı tespit edilmiştir. \n\n[HEADING=1]Steinernema carpocapsae[/HEADING][HEADING=1]\n\n[/HEADING][HEADING=1]Steinernema carpocapsae ile enfekteli pupa[/HEADING][HEADING=1]\n\n [/HEADING][HEADING=1]Steinernema feltia tarafından enfekte olmuş ev sineği larvası[/HEADING] [HEADING=1]\n\n[/HEADING][HEADING=1]Steinernema carpocapsae ile enfekteli patates böceği larvası[/HEADING][HEADING=1]\n\n[/HEADING][HEADING=1]Papilio japonica larvasının diseksiyonu sonucu ortaya çıkan Heterorhabditis bacteriphora[/HEADING]Steinernematid ve Heterorhabditidlere hassas böcek sayısı oldukça fazladır. Değişik araştırıcılar tarafından bu nematodların biyolojik aktiviteleri laboratuar ve tarla denemeleri yapılarak belirlenmiş ve liste hazırlanmıştır. Bu listeye göre etkinliği en yüksek olan türün Steinernema carpocapsae olduğu belirtilmektedir. Bu nematod türü 11 böcek takımına ait 75 familyaya bağlı 250 böcek türünü enfekte etmektedir. Bu nematodun laboratuarda üretilen hazır preparatları DD-136 adı altında kullanılmaktadır.Entomopatojen nematodlar için sıcaklık, toprak nemi ve güneş ışığı çok önemlidir. Enfektif larvalar 12-32 oC arasında çok aktiftirler. Düşük sıcaklıklarda enfektif larvalar uzun süre canlı kalabilmektedirler. 5 oC’deki az miktardaki su içerisinde S. glaseri üç yıldan fazla canlı kalabilmekte ve ancak ikinci yılın sonunda enfeksiyon yeteneği % 41 oranında azalmaktadır. S. carpocapsae’nın enfektif larvaları -10 oC’de 18 saatte öldüğü, ancak toprakta -19 ile 9 oC arasında değişen kış şartlarında canlı kaldıkları tespit edilmiştir. Ayrıca, 35 oC’ de bir saat tutulduğunda hareketsiz hale gelen S. carpocapsae larvalarının tamamı 37 oC’de 16 saat içinde 41 oC’de ise bir saat içinde öldüğü saptanmıştır.Yapılan laboratuar çalışmalarında Delia antiqua’ya karşı Steinernema feltia %80-90, Heterorhabditis heliothis %63.3-100 etkili olduğu, S. feltia, Spodoptera littoralis’in 3., 4. ve 5. dönem larvalarına karşı sırasıyla %100, %76.6- 100, %36.7-90; H. heliothis ise % 67.7-100, %43.3-100, %3.3-90 oranlarında etkili olduğu, Cydia pomonella’ya karşı S. carpocapsae %66-90, S. riobrave %2-94 ve H. bacteriophora %25-69 oranında etkili oldukları belirtilmektedir. Yapılan çalışmalarda böceklerin biyolojik dönemlerinin bu nematodlara karşı hassasiyetlerinde farklılık saptanmıştır. Örneğin, Spodoptera exiqua’nın prepupasının Steinernema carpocapsae’ye hassas olduğu halde, pupasının hassas olmadığı belirlenmiştir. Steinernema carpocapsae ve S. scapterisci toprak yüzeyinin yakınında, S. glaseri ve Heterorhabditis bacteriophora ise toprak altındaki zararlılarda etkili oldukları belirtilmektedir.[HEADING=2]Tablo 1. Dünyada Entomopatojen nematod kullanılarak mücadelesi yapılan bazı böcek tür ve takımları[/HEADING]Böcek türüTakımıLycoriella solani, L. auripila,DipteraBradysia coprophilaDipteraDelia radicumDipteraBibio hortulansDipteraMusca domesticaDipteraLiriomyza spp.DipteraOtiorhynchus sulcatusColeopteraO. ovatusColeopteraO. ligusticiColeopteraTemnorhinus mendicusColeopteraDiaprepes abbreviatusColeopteraPapillia japonica, Anomola spp., Phyllopertha horticolaColeopteraMaladera matridaColeopteraAgrotis ipsilonLepidopteraOpogona sacchariLepidopteraHepialus spp.LepidopteraPeriplaneta americanaDictyopteraScapteriscus spp.OrthopteraFrankiella occidentalisThysanopteraCtenocephalides felisSiphonaptera[HEADING=1] [/HEADING][HEADING=1]Tablo 2. Zararlıların mücadelesinde kullanılan entomopatojen nematod türleri ve böcek takımları[/HEADING]Entomopatojen Nematod TürüBöcek TakımlarıSteinernema carpocapsaeLepidoptera, Coleoptera, SiphonapteraS. feltiaeDiptera (Sciaridae)S. glaseriColeoptera (Scarabaeidae)S. kushidaiColeoptera (Scarabaeidae)S. riobravisLepidoptera, Orthoptera, Coleoptera (Curculionidae)S. scapterisciOrhoptera (Gryllotalpidae)Heterorhabditis bacteriophoraLepidoptera, Coleoptera, DipteraH. marelatusLepidoptera, ColeopteraH. megidisColeoptera [HEADING=1]Tablo 3. Önemli zararlılara karşı kullanılan ticari[/HEADING][HEADING=1]formülasyonlu entomopatojen nematod türleri[/HEADING]Zararlının bilimsel adıDönemiNematod türüFormulasyonuSphenophorus parvulusLarva, ErginS. carpocapsaeWG.WPH. bacteriophoraSpongeOtiorhynchus sulcatusLarvaH. bacteriophoraSpongeH. marelataSpongeH. megidisWPAgrotis ipsilonLarva, PupaS. carpocapsaeWG.WPParapediasiate terrellaLarvaS. carpocapsaeWG.WPH. bacteriophoraSpongeCtenocephalides felis felisLarva, PupaS. carpocapsaeWG.WPDiaprepes abbreviatusLarvaH. bacteriophoraSpongeS. riobraveWG.LCChrysoteuchia topiariaLarvaS. carpocapsaeWG.WPH. bacteriophoraSpongeH. marelataSpongeRhabopterus picipesLarvaH. bacteriophoraSpongeSpodoptera frugiperdaLarvaS. carpocapsaeWG, WPBradysia spp.LarvaS. feltiaeVermiculitePopillia japonicaLarvaH. bacteriophoraSpongeH. zealandicaWPFumibotrys fumalisLarvaS. carpocapsaeWG, WPLongitarsus waterhouseiLarva, ErginH. bacteriophoraSpongeS. carpocapsaeWG, WPCyclocephala borealisLarvaH. bacteriophoraSpongeH. zealandicaWPLycoriella spp.LarvaS. feltiaeVermiculiteOtiorhynchus ovatusLarvaH. bacteriophoraSpongeScapteriscus vicinusNimf, ErginS. scapterisciWPS. riobraveWG Tablo 4. Entomopatojen nematodlara ait bazı ticari ürünler ve bunları üreten firmalarNematod türüÜrünün AdıÜretici FirmaS. carpocapsaeMioplantNovartis, Vienna, AustriaS. carpocapsaeBoden-NiitzlingeRhone-Poulenc, Celaflor, GermanyS. carpocapsaeBioSafeSDS Biotech, Minato-Ku, Tokyo, JapanS. feltiaeExhibitNovartis, Basel, SwitzerlandS. fetliaeStealthNovartis, Macclesfleld, Chester, UKH. megidisNemasys-HMicroBio, Cambridge, UKH. megidisLarvaNemKoppert B.V., Berkel en Rodenrigs, NetherlandsS. feltiaeNemasysMicroBio, Cambridge, UKS. feltiaeEntonemKoppert B.V., Berkel en Rodenrigs, NetherlandsS. scapterisciProactant SsBioControl, Gainesville, FLS. carpocapsaeBiosafeThermoTrilogy, Columbia, MDS. carpocapsaeBiosafe-NThermoTrilogy, Columbia, MDS. carpocapsaeBioVectorThermoTrilogy, Columbia, MDS. carpocapsaeVector TLLesco, Lansing, MIS. carpocapsaeHelixNovartis, Mississauga, CanadaS. feltiaeX-GNATE. C. Geiger, Harleysville, PAS. feltiaeMagnetAmycel-Spawn Mate, Watsonville, CAS. riobravisBioVectorThermoTrilogy, Columbia, MDS. riobravisVector MCLesco, Lansing, MI[HEADING=1] [/HEADING]Son yıllarda entomopatojen nematodların biyolojik mücadelede kullanımlarını artırmak için yoğun çalışmalar yapılmaktadır. Genetik iyileştirmeler ile bunların çevre şartlarına karşı dayanıklılıklarının ve virulanslıklarının artırılmasına yönelik çalışmalar özellikle dikkati çekmektedir. Örneğin, Heterorhabditis bacteriophora türüne karşı moleküler teknikler kullanılarak transgenic nematodlar elde edilmiştir. Bu transgenic nematodlar yüksek sıcaklıklara karşı, yabani ırklarından 18 kat daha dayanıklı olduğu kaydedilmektedir. Yine, XenorhabdBu yazı Prof.Dr. Erol YILDIRIM kategorisinde yayınlanmıştır.