Tohumların İç Özellikleri / Tohumlarda Aranacak Özellikler / Tohum / Tohum ve Tohumla Üretim / SEBZELERDE YETİŞTİRME TEKNİĞİ / SEBZECİLİK
Bir tohumun dış özelliklerine bakarak, onun canlı olup olmadığını anlayamayız. Dış özellikleri bakımından çok iyi olan tohumların iç özellikleri incelendiğinde, bazen cansız oldukları görülür. Bu bakımdan tohumların iç özelliklerini incelenmesi zorunluluğu vardır. Tohumların iç özelliği, öncelikle tohumların canlı olup olmadığını, yani tohumluğun kullanılıp kullanılamayacağını gösterir. Tohumun canlılığı, onun çimlenme gücünün bulunmasıyla ortaya çıkartılır. Tohumların çimlenme gücü, laboratuvarda yapılan çimlendirme denemeleriyle saptanır. Çimlendirme denemelerinin steril koşullarda yapılaması gerekir. Çimlendirme denemeleri, genellikle ağzı kapalı petri kaplarında yapılır. Bunun için, petri kapları içersine özel kurutma kağıtları ve pamuk yerleştirilir ve üzerine 100 adet tohum konur. Sonra ıslatılıp ağzı kapatılır. O tohumluğun istediği çimlendirme sıcaklığındaki dolaplara konur. Tohumlar, tür ve çeşitlere göre 1-20 gün sonra kök ucu çıkartarak çimlenmeye başladıklarını gösterir. Her gün çimlenen tohumlar sayılır ve bir önceki sayı, bundan çıkartılarak o günkü çimlenen tohum sayısı bulunur. Denemede sayım işlemine 15-25 gün devam edilir. Her gün çimlenen tohumları saymak ve sayılanları kaptan dışarı atmak daha başka ve iyi bir yoldur (Şekil 20.18 ve Cetvel 20.2). Çimlendirme sonucunda 100 adet tohumdan kaçının çimlendiği tespit edilerek, %’si belirlenir.
Bu yüzde oranı tür ve çeşitlere göre değişiklik gösterir. Genelde çimlenmenin % 90’ın üzerinde olması istenir. Ancak cins ve türlere göre bu % 50-60’a kadar düşebilir. Çimlenme gücü tespit edilirken, aynı zamanda tohumun çimlenme hızı da hesaplanır. Tohumun çimlenme hızı belli bir çimlenme sayısına ulaşılması için geçen gün sayısıdır.
Cetvelde verilen değerler ortalama değerlerdir. Bazen tohumların saklanma koşullarına ve tohumların özelliğine bağlı kalarak bu sürelerin üzerine çıkılabilir veya altına inilebilir. Nitekim, tohumları saklama süresi bakımından tesadüfen BAYRAKTAR’ın (1955) domatesler üzerinde yaptığı denemen, 1941 yılından kalmış 30 adet domates çeşidine ait tohumluğu biz 1964 yılında çimlendirme denemesine aldığımızda, bunları % 5-80 arasında çimlenme gösterdiklerini tespit ettik. Böylece domateslerde normal saklama süresi 4-8 yıl iken, 23 yıl sonra dahi bir çoğunun % 80 çimlenebildiği tarafımızdan tespit edilmiştir.
Cetvel 20.2. Sebze tohumlarının özellikleri
Saflık Yabancı Madde Saklama Çimlenme
Sebzeler (%) Miktarı Süresi Süresi
(%) (yıl) (gün)
Enginar - - 05.Haz Ara.20
Fasulye 98 0,1 02.Nis 07.Ara
Bezelye 98 0,1 02.Nis 06.Ağu
Hıyar 98 0,1 05.Haz 05.Ağu
Sarımsak dişi 99 0,2 01.Şub 10.Ara
Kavun Karpuz 98 0,1 06.Ağu 05.Ağu
Nane 98 0,1 05.Tem 05.Ağu
Pırasa 95 - 01.Şub 15-20
Fındık turpu 97 0,5 02.Mar Ağu.15
Pancar 96 1 04.May 05.Ağu
Kuşkonmaz 97 1 03.Nis 04.Ağu
Domates 96 0,5 02.Mar 20-30
Karnabahar 97 0,5 04.Ağu 06.Ağu
Lahana 97 1 04.May 04.Ağu
Patlıcan 97 1 04.May 05.Ağu
Patates 96 0,5 04.May Eki.15
Kıvırcık salata 95 0,5 1 08.Ara
Kabak 95 0,5 04.May Ağu.14
Maydanoz 98 0,1 06.Ağu 04.Haz
Biber 97 1 04.May 14-20
Bakla 97 0,5 03.Nis 08.Ara
Bayır turpu 98 0,1 05.Haz 05.Ağu
Kereviz 96 0,5 05.Ağu 05.Ağu
Ispanak 97 1 04.May 14-26
Soğan 97 1 04.May 06.Eki
Havuç 97 0,5 02.Nis 10.Ara
Marul 95 1 01.Şub 04.Ağu
Semizotu 95 0,5 03.May Ağu.15
Şalgam 97 2 02.Nis 04.Ağu
Tere 97 1 02.Mar 04.Ağu
97 1 01.Mar 05.Eki
Şekil 20.18. Petri kaplarında tohumların çimlendirilmeleri
Tohumun canlı olduğu çimlendirme denemeleriyle tespit edilse bile, bazen bu tohumların ekimi yapıldığında, toprak yüzüne çıkmadıkları görülür. Çünkü tohumda depolanmış besin maddeleri, laboratuarda yapılan tohumun çimlendirme denemelerinde, tohumun çimlenmesi için yeterli olabilir, ancak bu besin maddeleri tohum toprağa atıldığı zaman topraktan çıkmasına, yani bitkinin sürmesine yetersiz kalabilir. Bu bakımdan tohumların sürme güçlerinin saptanması da gerekebilir. Tohumun sürme gücüne, hiç şüphesiz toprak koşulları etkisi (toprak sıcaklığı, suyu ve toprağın kaymak tabakası bağlama durumu gibi) yanında, tohumun sürme gücünün eksik olması da rol oynar. Laboratuar koşullarında tohumların sürme gücünü ve hızı tespit etmek üzere, tohumlar tahta veya plastik kasalara konan kum içine 100 adet ekilir, sulaması muntazam yapılır ve gerekli sıcaklıkta tutulur ve 10-30 gün süreyle toprak yüzüne çıkan bitkiler sayılır. Daha sonra hesaplama yaparak tohumların sürme gücü ve hızı % olarak hesaplanır. Bu yüzdeler ne kadar yüksek olursa, tohumluğun kullanılma şansı o kadar artar.
Kaynak: Genel Sebzecilik Kitabı Prof. Dr. Atila Günay