Fransızlar Ne Yaptı da Samandan Yapılan Bu Ev 100 Yıldan Fazla Dayanabildi?

Bir balya samanı açıkta bırakalım. Yağmur yesin, nemlensin, toprağa temas etsin. Bir süre sonra rengi değişir, küflenmeye ve parçalanmaya başlar. Sonunda doğaya geri döner.

Aynı samanı bir evin duvarına koyalım.

Aradan 100 yıldan fazla zaman geçsin ve saman hâlâ görevini yapıyor olsun.

Fransa'nın Montargis kentindeki Maison Feuillette, samanın yapı malzemesi olarak kullanılmasının en ilginç örneklerinden biri. Fransız mühendis Émile Feuillette tarafından 1920 yılında yapılan ev, ahşap karkasının arasına yerleştirilen saman balyalarıyla yalıtılmıştı.

Yapı bugün hâlâ ayakta.

Daha önemlisi, saman yalnızca tarihi bir binanın içinde unutulmuş bir dolgu değil. Yapının korunmasıyla ilgilenen Centre National de la Construction Paille tarafından verilen bilgilere göre, yaklaşık bir asır sonra yapılan incelemelerde duvarlardaki samanın iyi durumda olduğu görüldü.

İlk bakışta şaşırtıcı geliyor.

Çünkü samanı tarımdan biliyoruz. Organik bir materyaldir. Islanırsa küflenir. Uygun sıcaklık ve nem oluştuğunda mikroorganizmalar tarafından parçalanır.

O halde Fransızların 1920'de kullandığı samanın özelliği neydi?

Asıl şaşırtıcı cevap şu:

Samanın özel olması gerekmiyordu. Binanın doğru yapılması gerekiyordu.

Saman aslında yaşlandığı için çürümez

Önce en önemli yanılgıyı ortadan kaldıralım.

Samanın bozulmasını yalnızca zaman belirlemez.

Bir saman sapının parçalanabilmesi için mikroorganizmaların faaliyet gösterebileceği uygun çevre koşullarının oluşması gerekir. Bunların başında da nem ve sıcaklık gelir.

Saman kuru kaldığında biyolojik parçalanma son derece yavaşlayabilir.

Bu nedenle bir saman balyasının tarlada, açık bir sundurmada, kapalı kuru depoda ve iyi tasarlanmış bir bina duvarının içinde ömrü aynı değildir.

Modern araştırmalar da saman balyalı yapılarda uzun ömür açısından en kritik değişkenlerden birinin nem olduğunu gösteriyor.

2009 yılında Construction and Building Materials dergisinde yayımlanan bir çalışma, samanın uzun süreli biyolojik dayanıklılığı açısından düşük nem seviyelerinin korunmasını temel koşullardan biri olarak gösteriyor.

Başka araştırmalarda yaklaşık yüzde 20 nem civarı, biyolojik faaliyetin başlayabilmesi açısından dikkat edilmesi gereken bölge olarak ele alınıyor. Fakat burada tek bir sihirli rakamdan söz etmek doğru olmaz. Sıcaklık, bağıl nem, maruz kalma süresi ve yapı ayrıntıları birlikte önem taşıyor.

Nitekim deneysel çalışmalar samanın kısa süreli yüksek nemlenmeye maruz kalmasının mutlaka çürüme anlamına gelmediğini de gösteriyor.

Yani mesele yalnızca:

“Saman ıslandı mı?”

değil.

Asıl mesele:

“Ne kadar ıslandı, ne kadar süre ıslak kaldı, hangi sıcaklıkta kaldı ve tekrar kuruyabildi mi?”

Maison Feuillette'nin sırrını anlamak için buradan başlamamız gerekiyor.

Önce evi yaptılar, sonra samanı korunaklı biçimde içine aldılar

Émile Feuillette'nin önemli kararlarından biri saman balyalarını yağmur altında bir duvar örme malzemesi gibi kullanmamak oldu.

Yapının taşıyıcı sistemi ahşaptı.

Önce karkas oluşturuldu ve yapı hava koşullarından korunabilecek hale getirildi. Saman balyaları daha sonra ahşap iskeletin arasına yerleştirildi.

Bu ayrıntı bugün bile saman balyalı yapıların başarısı açısından son derece önemlidir.

Çünkü samanla yapılan bir binanın ilk büyük sınavı, bina tamamlandıktan 20 yıl sonra değil, daha inşaat sırasında başlayabilir.

Balyalar şantiyede yağmur altında kalırsa, yüksek nemle duvarın içine kapatılırsa veya sonradan kuruyamayacak bir yapı katmanı arasına sıkıştırılırsa daha bina kullanılmaya başlamadan problem yaratılmış olur.

Feuillette'nin samanı inşaat öncesinde korumak amacıyla bir hangarda muhafaza ettiği de Maison Feuillette'nin tarihçesinde aktarılıyor.

Bugünkü yapı fiziği bilgimizle baktığımızda bunun değeri çok daha iyi anlaşılıyor:

Duvarın içine kuru saman koymak, sonradan nemlenmiş samanı kurtarmaya çalışmaktan çok daha kolaydır.

Saman evi taşımıyor, ahşap karkas taşıyor

Maison Feuillette hakkında kullanılan “saman ev” ifadesi biraz yanıltıcı olabilir.

Evin bütün yükü saman balyalarının üzerinde değildir.

Yapının bir ahşap taşıyıcı karkası vardır. Saman balyaları bu karkasın arasına yerleştirilmiştir.

Böylece iki malzemeye farklı görevler verilmiştir:

Ahşap karkas: taşıyıcı sistem.

Saman: duvar dolgusu ve özellikle ısı yalıtımı.

Bu ayrım çok önemlidir.

Samanın mükemmel olmadığı mekanik özellikleri zorlanmazken, güçlü olduğu alan olan düşük ısı iletkenliğinden yararlanılmıştır.

Bugünkü araştırmalar yaklaşık 50 cm kalınlığındaki saman balyalı duvarlarda oldukça düşük ısı geçirgenlik değerlerine ulaşılabildiğini gösteriyor. 2020 yılında yayımlanan kapsamlı bir bilimsel derlemede, yaklaşık 500 mm kalınlığındaki saman duvarlar için 0,1-0,2 W/m²K aralığında U değerleri bildiriliyor.

Bu nedenle samanı yalnızca “ucuz duvar dolgusu” olarak görmek eksik kalır.

Doğru tasarlandığında ciddi bir biyobazlı yalıtım malzemesidir.

Samanı duvara koymak yetmez: Suyu duvardan uzak tutmak gerekir

Bir saman ev yapılacaksa mesele balyaları üst üste dizmek değildir.

Asıl mühendislik, suyun samanla buluşmasını engellemek ve içeri giren nemin dışarı çıkabilmesini sağlamaktır.

Burada birkaç ayrı su kaynağı vardır.

Çatıdan gelen yağmur suyu.

Cepheye vuran yağmur.

Zeminden yükselen nem.

Su tesisatı kaçakları.

İç ortamdan duvara geçen su buharı.

Yoğuşma.

Şantiye sırasında yapı içine giren su.

Bunların hepsi aynı sonucu doğurabilir: samanın uzun süre yüksek nemde kalması.

Dolayısıyla iyi saman yapının mantığı “saman su geçirmezdir” değildir.

Tam tersidir:

Samanın sudan korunması gerektiği kabul edilerek bütün yapı buna göre tasarlanır.

İyi bir çatı ve saçak, doğru temel ve zemin ayrıntısı, cephe koruması, uygun sıva ve duvarın kuruyabilme kabiliyeti birlikte çalışır.

Maison Feuillette'nin bir asırlık başarısını tek bir malzemeye bağlamak bu nedenle yanlış olur.

Başarılı olan yapı sistemidir.

Sıva yalnızca görüntü için değildir

Saman balyaları açıkta bırakılmamıştır.

Duvar yüzeyleri kaplanmıştır.

Bu kaplama samanı doğrudan yağmurdan, rüzgârdan ve mekanik etkilerden korurken yapının yangın davranışında da önemli rol oynar.

Fakat burada başka bir ince nokta ortaya çıkar.

Samanın üzerine “ne kadar geçirimsiz malzeme sürersek o kadar iyi” düşüncesi doğru değildir.

Çünkü dışarıdan su girişini önlemek kadar, duvar bünyesine giren nemin kuruyabilmesi de önemlidir.

Modern saman yapı sistemlerinde bu nedenle duvarın higrotermal davranışı, yani ısı ve nemin duvar içindeki birlikte hareketi, ciddi biçimde incelenmektedir.

Fransa'nın kuzeyinde gerçekleştirilen ve 2025 yılında yayımlanan bir araştırmada saman dolgulu bir duvar 41 ay boyunca sıcaklık ve nem açısından izlenmiş, incelenen sistemde yoğuşma ve küf gelişimi riski görülmemiştir.

Demek ki doğru soru:

“Duvara saman konulur mu?”

değil.

“Hangi duvar katmanlarıyla, hangi iklimde ve hangi nem yönetimiyle saman kullanılabilir?”

olmalıdır.

Peki samanın içinde böcek, fare ve başka canlılar yaşamıyor mu?

Bu da saman yapılar hakkında sık sorulan sorulardan biridir.

Burada saman ile samanın elde edildiği tahılın danesi birbirinden ayrılmalıdır.

Yapı için kullanılan saman esas olarak hasattan sonra geriye kalan sap materyalidir. İyi hazırlanmış yapı balyasında mümkün olduğunca dane bulunmaması gerekir.

Ayrıca sıkıştırılmış balya, sıvalı yüzeyler ve doğru kapatılmış yapı detayları açık bir saman yığınıyla aynı ortam değildir.

Fakat bu, kemirgen riskinin sıfır olduğu anlamına gelmez.

Yapıda açıklık bırakılır, birleşim detayları kötü yapılır veya hayvanların girebileceği boşluklar oluşturulursa problem ortaya çıkabilir.

Dolayısıyla burada da çözüm samanın içine kimyasal dökmek değil, öncelikle doğru yapı detayıdır.

Yangın meselesi sanıldığından daha ilginç

Bir avuç kuru samanı ateşe verdiğinizde kolayca yanar.

Buradan hareketle saman balyalı bir evin de kibrit kutusu gibi yanacağı düşünülebilir.

Fakat gevşek samanla sıkıştırılmış ve sıvanmış saman balyası aynı şey değildir.

Yanma için yalnızca yakıt değil, yeterli oksijen de gerekir. Sıkıştırılmış balyanın içindeki hava boşlukları gevşek saman yığınından farklıdır. Üzerindeki sıva da samanın doğrudan alevle temasını sınırlar.

Bu nedenle saman balyalı duvarların yangın performansı mutlaka çıplak samanın yanıcılığı üzerinden değerlendirilmemelidir.

Ancak buradan “saman yanmaz” sonucu da çıkarılamaz.

Saman yanıcı organik bir malzemedir.

Yangın güvenliği, balyanın yoğunluğu, kaplama sistemi, birleşim noktaları, tesisat geçişleri ve yapının bütün yangın tasarımıyla birlikte değerlendirilmelidir.

Bu ayrım önemlidir. Bir yapı malzemesinin yanıcı olması ile o malzemeden oluşturulan duvar sisteminin belirli bir yangın dayanımı gösterebilmesi birbirinden farklı kavramlardır.

100 yıl bize neyi kanıtlıyor?

Maison Feuillette'nin değeri burada ortaya çıkıyor.

Laboratuvarda bir saman numunesini birkaç ay veya birkaç yıl incelemek başka şeydir.

Gerçek bir binanın içinde kullanılan samanın bir asır sonra hâlâ mevcut olması başka şey.

Maison Feuillette adeta 1920 yılında başlatılmış ve hâlâ devam eden dev bir saha deneyi gibi düşünülebilir.

Üstelik yapı bir sergi objesi olarak yapılmadı. Konut olarak kullanıldı.

Bugün yapı korunuyor ve Fransa'daki saman yapı çalışmalarının sembollerinden biri haline gelmiş durumda.

Bu bize çok önemli bir şey söylüyor:

Organik olması, bir malzemenin mutlaka kısa ömürlü olduğu anlamına gelmez.

Çevresindeki koşulları kontrol ederseniz biyolojik parçalanmanın hızını dramatik biçimde değiştirebilirsiniz.

Tarımda bunun çok sayıda karşılığı vardır.

Kuru tahılın depolanması bunun üzerine kuruludur.

Kuru ot depolaması bunun üzerine kuruludur.

Kerestenin korunmasında aynı temel prensibin izlerini görürüz.

Tohum muhafazasında sıcaklık ve nem yine karşımıza çıkar.

Doğada hızla parçalanabilecek biyolojik materyaller, mikroorganizmaların çalışmasını sınırlandıran koşullar sağlandığında şaşırtıcı derecede uzun süre korunabilir.

İşin tarımsal tarafı belki binadan daha önemli

Saman buğday, arpa ve benzeri tahılların hasadından sonra ortaya çıkan büyük miktardaki lignoselülozik biyokütledir.

Çiftçi açısından samanın elbette ekonomik kullanım alanları vardır. Hayvancılıkta altlık, bazı yemleme sistemleri, mantar yetiştiriciliği, toprak organik maddesi yönetimi ve çeşitli endüstriyel kullanımlar bunlardan bazılarıdır.

Fakat yapı sektörü tamamen farklı ölçekte bir kullanım alanı açabilir.

Burada çok ilginç bir döngü oluşuyor:

Atmosferdeki karbondioksit bitki tarafından fotosentezle alınır.

Tahıl yetişir.

Dane hasat edilir.

Geride kalan sap, yani saman, uygun şekilde balyalanır.

Saman bir binanın duvarına girer.

Ve normalde kısa biyolojik döngü içinde yeniden parçalanabilecek karbonun bir kısmı, yapı kullanım ömrü boyunca malzemenin bünyesinde tutulur.

Bu yüzden günümüzde saman, kenevir ve ahşap gibi bitkisel yapı malzemeleri yalnızca “ucuz alternatifler” olarak değil, yapı sektörünün karbon ayak izini azaltma tartışmasının bir parçası olarak yeniden değerlendiriliyor.

1920 yılında Feuillette'nin öncelikli derdi bugünkü anlamıyla karbon depolamak değildi.

Birinci Dünya Savaşı sonrasında malzeme ve konut ihtiyacının bulunduğu ortamda, yerel ve ekonomik malzemelerle hızlı yapı üretmenin yollarını arıyordu.

Fakat geliştirdiği çözüm, yaklaşık yüz yıl sonra bambaşka bir nedenle yeniden güncel hale geldi.

Türkiye'de yapılabilir mi?

Türkiye açısından mesele oldukça ilginç.

Çünkü saman bulmakta zorlanacak bir ülke değiliz. Türkiye önemli bir tahıl üreticisi ve hemen her yıl çok büyük miktarda tahıl sapı ortaya çıkıyor.

Fakat “samanımız var, o halde saman ev yapalım” demek yeterli değildir.

Türkiye'nin iklimleri birbirinden çok farklıdır.

Konya'daki kuru karasal koşullarla Rize'nin yüksek yağış ve nem koşulları aynı değildir.

İzmir'in sıcak yazlarıyla Erzurum'un uzun ve soğuk kışı aynı yapı fiziğini oluşturmaz.

Akdeniz kıyısında, İç Anadolu'da ve Doğu Karadeniz'de aynı duvar detayını kopyalamak doğru olmayabilir.

Özellikle şu konular bölgeye göre hesaplanmalıdır:

Yağmur yükü ve cephe koruması, zeminden nem geçişi, yoğuşma riski, duvarın buhar hareketi, yaz sıcaklıkları, kış sıcaklıkları, çatı ve saçak tasarımı, deprem davranışı, yangın güvenliği ve yürürlükteki yapı mevzuatı.

Türkiye açısından ayrıca başka bir gerçek daha vardır:

Deprem.

Maison Feuillette'nin 100 yıldan uzun süre ayakta kalması, aynı sistemin Türkiye'de hesap yapılmadan kopyalanabileceğini göstermez.

Taşıyıcı sistemin Türkiye'deki deprem yüklerine göre mühendislik hesabının yapılması gerekir.

Samanın yalıtım dolgusu olarak kullanılmasıyla taşıyıcı yapı sistemi birbirine karıştırılmamalıdır.

Gardensel Teknik Değerlendirme

Maison Feuillette'nin bize verdiği en değerli ders “samandan ev yapılabilir” değildir.

Bundan daha geniş bir ders veriyor.

Bir tarımsal materyalin özelliklerini doğru anlarsanız, onun zayıflığını bütün sistemin zayıflığı olmaktan çıkarabilirsiniz.

Samanın zayıflığı nemdir.

Feuillette samanı suya dayanıklı hale getirmedi.

Suyu samandan uzak tuttu.

Samanın taşıma kapasitesine güvenmek yerine yükü ahşap karkasa verdi.

Samanı açıkta bırakmak yerine duvar sisteminin içine aldı.

Böylece tarla artığı olarak görülebilecek bir materyalin güçlü özelliğini, yani ısı yalıtım kapasitesini kullandı; zayıf özelliklerini ise yapı tasarımıyla kontrol altına aldı.

İyi mühendislik çoğu zaman bundan ibarettir.

Mükemmel malzeme aramak yerine, elinizdeki malzemenin nerede iyi, nerede kötü olduğunu bilmek.

1920 yılında Montargis'de yapılan bu evin 100 yılı aşması bu nedenle yalnızca ilginç bir mimarlık hikâyesi değildir.

Tarım ile mühendisliğin kesiştiği çok güzel bir örnektir.

Ve belki asıl soruyu artık tersinden sormamız gerekiyor:

Fransızlar samanın 100 yıl dayanmasını nasıl sağladı?

Cevap şaşırtıcı derecede sade:

Samanı çürüten şartların oluşmasına izin vermediler.

Kaynaklar

Centre National de la Construction Paille (CNCP), Maison Feuillette ve saman yapı merkezi dokümanları.
Lawrence, M. ve ark. (2009). Determining moisture levels in straw bale construction. Construction and Building Materials, 23(8), 2763-2768.
Goodhew, S. ve ark. (2004). An investigation of the moisture content in the walls of a straw-bale building. Building and Environment, 39(12), 1443-1451.
Douzane, O. ve ark. (2016). Hygrothermal performance of a straw bale building: In situ and laboratory investigations. Journal of Building Engineering, 8, 91-98.
Cascone, S. ve ark. (2020). A review of material properties and performance of straw bale as building material. Construction and Building Materials, 259, 120385.
Araştırmalar, samanın uzun dönem dayanıklılığında nem ve sıcaklık koşullarının belirleyici olduğunu; doğru tasarlanmış saman balyalı duvarların etkili ısı yalıtımı sağlayabildiğini göstermektedir.