2.1.1.3. TOHUMLARIN TABİ OLDUĞU İŞLEMLER VE EKİM*
2.1.1.3.1. Toplama Sonrası ilk İşlemler
Tohumun hasadı esnasında olduğu kadar bunu takiben yapılan işlemler de tc humun hayatiyeti bakımından önem taşır. Çimlenme gücü en yüksek tohumlar b: le hasat sonrası yapılan hatalı işlemlerle çimleme güçlerini tamamen kaybedebili

Aldhous, J.R. 1972: Nursery Practice. Forestry Commission Bulletin No. 43, London. -Baldvvin, H.I. 194 Forest Tree Seed, Chronica Botanica Comp. Waltham, Mass. U.S. A. -Bonner, F.T. et al. 1974: Presovving T atment of Seed to Speed Gennination. Seeds of Woody Plants in the United States. For. Ser, U.S. Dept. Agriculture Handbook. No. 450. -Bonner, F.T. 1974: Seed Testing. Seeds of Woody Plants in the United St tes. For. Ser. U.S. Dept. of Agriculture, Forest Service Mise. Publ. No. 434, U.S.A. -F.A.O. 1955: Tree Seı Notes, Food and Agriculture Organization of the United Nations, Rome. -Gordon, A.G. and Rowe, D.C 1982: Seed Manuel for Omomental Trees and Shrubs, Forestry Commission Bulletin No. 59,132 sayfa, Lo don. -Gosling, P.G. ve Aldhous, J.R. 1994: Seed. s. 66-83. Ed. Aldhous, J.R. ve Mason, W.L. Forest Nurse Practice (G.B. Forestry Commission Bulletin No. 111), London. Gültekin, E. 1987: Fidanlık Tekniği, Çuk rova Ü. Ziraat Fakültesi, Ders NotlanNo. 21, Ankara. -Hartmann, H.T. and Kester, D.E. 1959: Plant Prop gation, Principles and Practices, Englewood Cliffs, N.J. Prentice-Hall, Inc. U.S.A. -Kains, M.G. and Qu« ten, 1945: Propagation of Plants. Orange Judd Publishing Company, Inc. Newyork. -Kozdowski, T.T. 197 SEED BIOLOGY (Importance. Development and Germination Vol. 1, Germination-Control, Metabolis and Pathology Vol. III, Insect, Seed Collection. Storage, Testing and Certification Vol. III, Academic Pre: Nevvyork. -Orman Genel Müdürlüğü, 1986: Fidanlık Çalışmaları, Fidanlık ve Tohum İşleri Dairesi Yayı; Ankara. -Saatçioğlu, F. 1971: Orman Ağacı Tohumlan. t.Ü. Orman Fakültesi Yayın No. 1649/173. -Schorn meyer, C.S. 1974: Seeds of Woody Plants in the United States. Part 2. Specifıc Handing Methods and DI for Seed ofl88 Genera. U.S. dept. Agriculture Handbook No. 450. -Stein, W.I. et al. 1974: Harvesting, Pı cessing and Storage of Fruit and Seeds. -Seeds of Woody Plants in the United States. For. Ser. U.S. Dept. Agriculture Handbook No. 110, U.S. Dept. of Agriculture, Forest Service. -Ürgenç, S. 1986: Ağaçlandın Tekniği, l.Ü. Orman Fakültesi Yayın no. 3314/375. -Tolay, U 1987: Yapraklı Tür Orman Ağaçlan Fidan Tekniği, Kavak ve H.G.Y.T.O.G. Araş. Ens. Teknik Bülteni No. 140, izmit.

Toplama esnasında kullanılan plastik veya hafif metal kova veya kaplarda toplanan tohumlar ve meyvalar çuvallara aktarılır. Ancak çuvalların naylon gibi hava almayan malzemeden olmaması, gevşek havalanabilir, kaba kendir cinsin den materyalden yapılmış olması gerekir. Aksi halde havalanamadığından meyva ve tohumların kızışmasına ve kısa sürede bozulmasına neden olunabilir. Nemli to humlar birkaç saat bile nemli halde tutulursa kızışma başlar ve daha uzun süreler de ise küflenmeler olur. Özellikle yağışlı havalarda yapılan toplamalarda nemli meyva ve tohumlarda bu durum hemen ortaya çıkar. Çuvallara kol sokulduğunda sıcaklık hissi kızışmanın başladığına işarettir. Bu durumda tohumları süratle ha vadar bir yere sererek havalandırmak gerekir. Toplama devam ederken çuvallarda hava cereyanı olan, yağmurdan koruntulu bir yerde ranzalar üzerinde bekletilir, sonra günlük iş bitince tohumlar ön kurutma yerlerine sevkedilir. Buralarda mey va ve tohumlar ıslak ise hemen serilip karıştırılarak ıslaklıkları giderilir. Ön ku rutma tesisleri büyük miktarda tohum hasadı sözkonusu olan yerlerde basit, hava dar, kuru, ranzalı hangarlar şeklinde yapılır. Ranzaların altlarının telli olması ve zaman zaman kozalak ve mey valann karıştırılarak çıkan tohumların alttaki tepsi lerine bırakılacak tarzda yapılması uygun olur. Ön kurutma tesisleri üstten ve yan dan yağmur almamalıdır. Don ve soğuk ise zararlı etki yapmaz, hatta açılmaları nı ve muhafazalarını kolaylaştırır. Ranzalar güneşli havalarda öne çekilerek kuru ma hızlandırılır, yağmurlu havalarda ise ranzalar sundurmaların altına itilir. Böy lece güç açılan kozalaklar ve meyvalar bile ön kurutma tesislerinde rutubetlerini büyük ölçüde kaybederek (genellikle rutubet içerikleri 1-3 haftada % 30'a kadar inerek) tohum çıkartma tesislerinde haşlanmadan kolaylıkla tohumlarını salıver melerini sağlanır.
Toplanan meyva veya kozalakların tabi olacakları işlemler meyva tiplerine göre değişir.
Ardıç ve Porsuk gibi etli tohumlar bu tesislerde ince bir örtü üzerine serile rek tamamen kuruduktan sonra ekime hazır şekilde tohum saklama depolarına alı nabilir. Fakat bazı etli meyvaların ise tohumlan, meyvalardan çeşitli işlemlerle ayrılır. Bu konuda küçük ihtiyaçlar ve küçük partiler için el ile ovalamak, çeşme lerde çalkalamak, eleklere sürterek ezmek, odun blokları arasında meyva etini ezerek veya meyva preslerinde sıkarak ve su ceryanı ile etli kısmı uzaklaştırarak ve eleklerden geçirerek tohumlar ayrılabilir. Küçük mey vali tohumlarda da elekt rikli mikserler kullanılabilir. Büyük miktardaki partilerde ise çekiçleri, dişlileri veya bıçaklan ile daha önce yumuşatılmış olan etli kısmı uzaklaştıran ve su cer-yanına tabi tutarak ve çeşitli eleklerden geçirerek tohumu açığa çıkaran dövme makineleri kullanılır. Son zamanlarda Dybvig Seperatör denilen bükerek ve eze rek meyvalann etli kısmını ayınp tohumu açığa çıkaran kanştıncılara sahip bir makine'de bu konuda çok yay gın olarak kullanılmaktadır (Resim: 115). Bu tip ezici ma kineler etli ve üzümsü meyva-lara sahip Cornus, Cotoneaster, Crataegus, Ilex, Mahonia, El ma, bütün Prunuslar, Cehriler, Güller, Mürverler, Üvez ve Kartopları meyvalarını tohum larını ayırmada başarıyla kulla nılır. Yalnız bu meyvalan fazla kurumadan bu makinelere ver mek gerekir. Bu konuda bazı karıştırıcıların metal bıçaklan yerine, otomobil lastiğinden parçalar alınıp aletin dönen mi line yatay olarak bağlanarak çalıştırılması yoluna gidilmek tedir. Böylece meyva eti to humdan ayrılınca yüzdürülerek etli kısmın uzaklaştırılması
sağlanmaktadır. Bu suretle Berberis, Rhamnus, Cornus, Sambucus, Celtis, Creta-egus, Ilex, Lonicera, Yaban mersini, Ardıç, Manolya, Üvez, Trabzon hurması, Kurbağn, Gül, iğde, inci çiçeği ve Porsuk tohumlan başarı ile etli kısımlanndan aynlıp temizlenebilir. Bu konuda daha önce etli kısımlann su içinde yumuşatıl ması, işlemi kolaylaştınr.
Kestane, Meşe, Ceviz, Kayın, Atkestanesi gibi meyvalann ekseri dikenli ve kalın kabuklu olanları bir süre güneş ve kırağıaltında açılmaya bırakıldıktan son ra açılmalar başlayınca tohumlar kolaylıkla aynlır. Cevizlerde etli yeşil kabuk si yaha dönüp yumuşayınca meyvalar toplanır56. Etli kısım tamamen kuruduktan sonra meyvalar ağaçtan veya yerden toplanırsa etli kabuk (Husk)'u kaldırmak mümkün olmaz. Buna karşılık tam yumuşamış ve olgunlaşmışken, kurumadan et li kısmı kolaylıkla ayırmak mümkündür.
Akasya, Gladiçya ve Katalpa gibi cinslerin tohumlan da baklalan güneşte kurutularak ve çatlamalan sağlanarak çıkanhr. Olgunlaşınca çatlayıp yarılan ve tohumlann bırakan bakla (Pod) ve kapsül tipindeki meyvalar, Legümünöz tohum-

Meşe, Kestane, Atkestanesi, Kanatlı cevizler (Pterocarpa) da ise meyvalar yeşil renklerini korurken toplanırlar.
300

FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ

lan, Delfınium, Hercai menekşe ve Petunya gibi süs bitkilerinin tohumlan da böyle elde edilir. Meyvaları bakla veya kapsül halinde olan diğer Sofora, Taflan, Sığla ve Hamamalis'ler dahil bu kabil türlerin meyvalan da olgunlaşınca çatlar, açılır ve tohumlar saçılır. Bunlarda meyvalar çatlamadan tohumlar tam kuruma anında toplanmalıdır. Bu takdirde kapta bile açılırlar veya azıcık bir ek kurutma yeterli olur. Bu konuda kuru vantilasyon da yardımcı olabilir. Eğer meyvalar er ken toplanırlarsa elde veya özel makinelerde çatlamalanna yardımcı olmak gere kir. Küçük miktardaki bazı çiçek tohumlannın harmanlanmasında döğenler bu gün hâlâ kullanılmaktadır. Tohum daha az ise dövme ve eleme elle yapılabilir.
Resim: 116. Küçük bir kozalaktan tohum çıkar ma tesisi (Silvikültür-Ağaçlandır-ma Bilim Dalında mevcut cihaz).
Ancak çamlar başta olmak üzere birçok konifer türlerinin kozalakları tohum larını bırakabilmek için ön kurutma işlemi görseler bile basit veya donanımlı ko zalaktan tohum çıkartan tesislerinden geçme gereğini gösterebilir (Resim: 116). Kozalaktan çıkartılan Çam ve Ladin gibi türlerin tohumlarını ekim veya depola madan önce kanatlarından ayırmak gerekir. Ancak Mazı, Servi ve Yalancı servi gibi ağaç cinslerinin bütün türlerinde kanatlar çok küçük olduğu için kanatlar dan tohumların ayrılmasına lüzum yoktur. Hatta Libocedrus türleri gibi türlerde tohum kanatları ayrılmaya kalkılırsa tohum bundan ciddi zarar görür. Bu itibar la bu türlerin tohumları kanatlarından ayrılmadan ekilir. Çamlarda ve Ladinler de bu kanat ayırma işlemleri çok küçük partilerde el ile avuçlar arasında ovuştu rularak ve savrularak veya kanatlı to humlar torba ve çuvallara yarıyarıya doldurulup dıştan sopa ile vurularak ve sonra da yaba ile savrularak kanatlar ayrılabilir. Fakat büyük partilerde özel kanat ayırma makineleri kullanılır. Bu nun için kanatlı tohumlar önce bir sınıf landırma makinesi yani selektörden geçi rilir. İbre, kozalak parçaları veya yaban cı maddeler, muhtelif ebatlı kalburlardan geçirilerek ayrılır. Sonra kanatlardan ayırma makinesine sevkedilir. Kanatlı to humlar burada özel fırçalar ve silindir cidarı arasında sıkıştırılarak kanatların dan fırça darbeleriyle ayrılır. Sonra tek rar temizleme makinelerinde değişik kuv vetli hava ceryanlan ile boş daneler ve diğer kanat artıkları ayrılır. Hatta sınıf landırma makinelerinde tane büyüklüklerine göre bile tohumlar ayrı larak böylece depolamaya ha zır hale getirilebilir.

Resim: 117. Kozalaktan tohumlan çıkartan basit bir yöntem (güneşle tohum çıkarma yöntemi)
Foto: Alptekin, Ü.
Kozalaktan tohum çıkart ma makinelerinin olmadığı yerlerde kozalaklar açıkta sert bir zemin, branda veya tel ka fesli kasalar üzerine serilerek güneş sıcaklığında tohumlarını bırakmaları sağlanır (Resim: 117). Ancak bu metod yavaştır uzun zaman alır. Sedir ve Kızıl cam gibi açılması güç olan ko zalaklar zaman zaman üzerine su serpilmek suretiyle bu açıl ma hızlandırılabilir. Göknar türlerinde ise çamların aksine kozalaklar direkt güneş ışınlarına maruz bırakıl madan gölge bir yerde serilerek kolaylıkla karpellerinin dağılması ve tohumları nı bırakmaları sağlanabilir.
Kozalak ve meyvalann toplandığı mevsimde fazla veya etkili güneşin olma dığı yerlerde ilkbahar ekim mevsimine kadar tohumların açılması için küçük mik tarda tohum partilerinde sıcak oda ve seralardan da faydalanılabilir.
Tek tohumlu açılmayan kuru meyvalarda tohumun meyvadan ayrılması gere kir. Çatlayan mey valara sahip birçok süs bitkilerinde diğer bir işlem tarzı da çok meyva taşıyan dallann kesilerek örtüler içine serilmesi ve bu suretle meyvalann kuruyup çatlayarak tohumlannı bırakmalannı sağlama yoludur. Ev bahçelerinde bu kabil birkaç bitki söz konusu ise, bunlardan yeter miktarda dal elle kesilip ke se kâğıdı içine konur. Kese kâğıdı içinde kuruyan meyvalar tohumlannı kese kâ ğıdı içine döker.
Meyva ve kozalakların toplamayı takiben tabi olacaklan bütün işlemlerde özellikle tohum çıkartma, kanat ayırma ve temizleme cihazlannda tohumlar işlerr görürken zaran asgariye indirmek için şu hususlara uymak gerekmektedir.

Çuval ve kap değişimlerinde meyva ve tohumların zedelenmemesine aza mi özen gösterilmelidir.
Tohumların kurutulmasında ısıtılmış hava verilmesi, işlemi türlere gön değişmekle beraber kısa sürede bitirilmelidir. Aynı zamanda bu işlem esnasında mümkün olan en düşük hava sıcaklığı uygulanmalıdır.
Tohum çıkartma ve temizleme makinelerinin ihtiyaç gösterilen minimal hızda çalıştırılması ve işleme ayrılacak lüzumlu zamanın asgaride tutulması, ya ni tohumun lüzumundan fazla aletlerde işlem görmemesi lazımdır. Ayrıca makine ayarlamalarında çalışılacak tür tohumlarının özellikleri de dikkate alınmalı ve ona göre değiştirilmelidir.
Kozalaklardan ve meyvalardan tohumları çıkartma esnasında, tohumlar kuvvetli darbelere maruz kalmamalıdır. Aksi halde kabukları ince ve hassas tür to humlar büyük zarar görür ve çimlenme kabiliyetlerini büyük ölçüde kaybederler. Bu zararlar bazen dıştan farkedilmeyebilir. Zarar içte kalıp o devrede farkedilmez. Bu zarar saklamadan sonra hayatiyet azalmasıyle ortaya çıkar. Zarar, tohumlar kuruyken meydana gelirse, nemli oldukları zamana kıyasla daha büyük olur.
Tohum çıkartma esnasında sıcaklık ve vantilasyonun yavaş yavaş yüksel tilmesi icap eder yani ani yükseltmelerden kaçınılması gerekir.
Aletlerden geçen tohumların zarar görüp görmediğini zaman zaman kes me testleri veya modern tesislerde röntgen ışınlarıyle çalışan aletlerle kontrol altında tutulmalıdır.
FİDANLIK VE YETİŞTİRME TEKNİĞİ
Prof Dr. Suat Ürgenç