Cevap: ÇEVRE SAĞLIĞI İÇİN ÖNEMLİ OLAN VEKTÖRLER ve HAŞERELERİN KONTROLÜ İÇİN KİMYASAL METODLAR

14 KEMİRGENLER

Bu bölüm birinci bölümdeki uygun vektör kontrol yönteminin seçimi ve pestisitlerin kullanımı ve ikinci bölümdeki pestisitlerin güvenli kullanımı ile uygulama ekipmanları hakkındaki bilgilerin hepsi birlikte düşünülmelidir.

389 cins içerisinde yaklaşık 1700 tür içeren 35 kemirgen ailesi vardır.Kemirgenler dünyada bilinen memeli türlerinin yaklaşık %40 ını oluşturur.Kemirgenlerin birçoğu insanlara ve hayvanlara hastalık bulaşmasına neden olan organizmalarının taşıyıcısıdır.Bu kemirgen kaynaklı zoonotik hastalıklar etmenleri virüs ,riketsia ,bakteri protozoa ve helminth.

14.1.Kemirgen kaynaklı hastalıklar

14.1.1.Viral hastalıklar

Burada rodentisitler tarafından taşının yalnızca bir viral hastalık anlatılacaktır.Keneden kaynaklanan encephalitis Fransa’dan Doğu USSr e kadar endemiktir ve tarla faresi türlerinden Apodemus flavicollis ve Clethrionomys glareolus en önemli en önemli taşıyıcısıdır. Venezuala at encephalitisi sivrisinek vektörleri ve pamuk sıçanı Sigmodon hispidus, pamuk faresi Peromyscus gossypinus , çeltik sıçanı Oryzomys palutris ve gemi veya raf sıçanı Rattus rattus gibi kemirgen taşıyıcılarını içermektedir.

Kemirgen kaynaklı virüslerin neden olduğu haemorrhagic ateş(arjantin,bolivya ,venezuella, larva ve haemorrhagic eteği ranal sendromu HFRS) virüs ve lokaliteye bağlı olarak enfekteli kemirgenlerle yüz ,burun veya oral olarak direkt temas sonucunda insanlara bulaşır.

Hantavirüsleri birçok kemirgen tarafından dünyanın birçok yerine yayılmaktadır. 1993’te ilk başlarda bilinmeyen bir grup hantavirüs USA’da akut solunum rahatsızlığına neden olmuştur, şimdilerde akciğer sendromu olarak tanınmaktadır. Bu ölümcül hastalık enfekteli kemirgenlerin idrarlarında , saylalarında veya dokunulduklarıda taşınmaktadır. Bu hastalıkla temas etmeleri halinde aerolize virüsü teneffüs ederler.

14.1.2.Riketsiyal hastalıklar

Bu hastalıkların en önemlisi dünya çapında kemirgenlerin taşıdığı pirelerden kaynaklanan sıçan tifüs üdür.R. norvegicus Norveç sıçanı ve Rattus rattus en önemli taşıyıcılarıdır. Rocky dağı lekeli humma Microtus, Peromyscus, Sigmodon ve Spermophilis cinsine bağlı kemirgenler tarafından taşınan keneler tarafından insanlara taşınır.Scrub tifüs ( tsutsugamushi hastalığı) Leptotrombidium(bakınız bölüm 10)cinsine ait akarlar tarafından insanlara bulaştırılır.Batı pasifik ve güney asyada yaygındır.taşıyıcı kemirgenleri ise Rattus türleridir.

14.1.3.Bakteriyal hastalıklar

Lyme hastalığının etmeni Borrelia burgdorferi dir ve kuzey amerika ,avrupa ve avustralyada hakimdir.Ixodes (bakınız bölüm 10) türüne bağlı keneler tarafından insanlara bulaştırılır.Amerikada en önemli taşıyıcısı beyaz ayaklı Peromyscus leucopus tur, diğer lokasyondaki diğer memelilere ve kuşlara geniş bir yayılıma sahiptir.

Hastalığa neden olan Leptospirosis ajanı enfekteli hayvanların idrarıyla kirletilmiş su ile temas eden insanlara bulaşır.Sıçanlar özelliklede R. norvegicus norveç sıçanı bu hastalığın en önemli rezervuarlarıdır.Humma Yersinia pestis tarafından taşınır ve hastalığın insanlara en önemli geçiş yolu hastalık taşıyan pirenin(özelliklede Doğu sıçan faresidir , Xenopsylla cheopis, bölüm 5 e bakınız) ısırığıdır.Hastalık Asya, Afrika ve Amerika’da yaygındır ve pekçok türe ait kemirgen tarafından taşınır. R. norvegicus ve Rattus rattus kentsel alanlarda pirelere konukçuluk yapan kemirgenlerdir.Bulaşıcı humma insanlara çeşitli kemirgen türleriyle taşınan Argasid pireler tarafından taşınır.Sıçanlar aynı zamanda Salmonella typhimurium için taşıyıcılık yaparlar.

14.1.4.Protozoal hastalıklar

Kafes hastalığı nın etmeni Trypanosoma cruzi dir ve insanlara birçok omurgalı tarafından taşınan triatomine tahtakuruları(bakınız bölüm 7) tarafından bulaştırılır.Gine domuzu Cavia porcelus ve Rattus rattus tarafından taşınır.Leismaniasis phlemotomine kum sinekleri(bakınız bölüm 4) gerbil Psammomys obesus, Arvicanthis niloticus ve Meriones, Oryzomys, Proechimys, Akodon ve Rattus un türleri gibi konukçuları tarafından köpeklere bulaştırılır. Hastalığın transmisyonu kirletilmiş suyun veya yiyeceğin tüketilmesi sonucu meydana gelir.tanımlanmış konukçu evcil kedilerdir ancak R.rattus , R. Norvegicus, Mus musculus ve Peromyscus maniculatus gibi kemirgenler kedilerde enfeksiyon kaynaklarıdır.

14.1.5.Helminth hastalıkları

Rattus rattus ve R.exculans gibi kemirgenler Schistosoma japonicum etmeni olduğu schistosomiasis hastalığının taşıyıcısıdır.Kemirgenler aynı zamanda Angiostrangylus contonensis ,Trichinella spiralis ve Capillaria hepatica ve Hymenolopis diminuta nematotların taşıyıcılarıdır.

14.2. Kemirgen kontrolü
Kemirgenlerin kontrolü kimyasal ve kimyasal olmayan metotlar olmak üzere iki kısma ayrılır.Çevre sağlığı ,kemirgenlerin girişinin önlenmesi ,elektronik bariyerler , tuzak ve biokontrol ajanlar gibi kimyasal olmayan metotların kullanılması gün geçtikçe artmaktadır.Kimyasal metotlar (rodentisitler) kemirgen kontrol programının başlıca dayanağını oluşturmasını rağmen uygulanabildiği sürece kimyasal olmayan metotlar genel olarak tavsiye edilmektedir.

14.2.1.Repellentler ,kemosterilantlar ve fumigantlar
Repellentler kemirgenleri özel alanlardan uzak tutmalarına rağmen aynı zamanda toksiktir.En yaygın olarak kullanılanlar arasında thiramcycloheximide ,tributyltin tuzları R 55 yer almaktadır.Keme sterilantlar veya üreme inhibatörleri erkek veya dişi fareleri hedef alırlar.Alphachlorohydrin yaygın olarak kullanılan tek erkek üretkenliğini engelleyen bileşiktir.Sentetik östrajen BDH 10131 tek bir dozda bir yıl boyunca dişi farelerin üremelerini önlemektedir.

Fumigantlar küçük ve kapalı alanlarda kemirgen populadsyonunu azaltmada son derece etkilidir. Uygulamalar son derece tehlikelidir eğitimli personel tarafından uygulanmalıdır.En yaygın olarak kullanılan fumigantlar kalsiyum siyanid(hidrojen siyanid gazı üretmek için kullanılır),Metil bromid,chloropicrin ve alimilyum fosfidtir. Bunlara ek olarak karbon dioksit karbon monoksit karbon di sülfür bazen kullanılmaktadır.

14.2.2.Rodentisitler

Rodentisitler genel olarak zehirli yemler sıvılar veya tozlar olarak gururlandırılmaktadır.Akut rodentisitler hızlı etkilidir (çoğu zaman tek bir doz yeterlidir).Anticoagulant rodentisitler ise yavaş etki eder ,kronik iç kanamaya yol açarak kemirgenin ölmesine neden olur.Genel olarak etkinlik ve güvenlik açısından anticoagulant rodentisitler tercih edilmektedir.Tablo 20 de rodentisitler listelenmiştir.

Akut rodentisitler

Bu bileşikler zehirli yem formülasyonlarında oldukça yüksek konsantrasyonlarda bulunmaktadır.Üretimleri ucuzdur.Ama insanlarda dahil olmak üzere hedef olmayan organizmalara son derece toksik tir ve bunlardan sadece birkaç tanesinin özel antidotu vardır.Kemirgenlerin ilk tüketimden sonraki yem tüketimlerinin azalmasına neden olan zehir veya yem çekingenliğine neden olurlar.Akut rodentisitler minimum yem tüketimi sağlamalarının yanında hızlı etki sağlarlar .Rodentisit populasyonunun yüksek olduğu durumlarda bu özellik artı bir değerdir.

Anticoagulant rodentisitler

Bu bileşikler karaciğerlerdeki vitamin K döngüsünü engelleyerek ölümcül iç kanamalara neden olurlar .İnsan güvenliği açısından akut rodentisitlerin tersine kronik etki şekilleri antidotun kullanılması için yeterli zaman sağlar.Vitamin K1 kazara zehirlenmeler için spesifik antidottur.Anticoagulant rodentisitler ilk jenerasyon ve ikinci jenerasyon olmak üzere iki guruba ayrılır. Bunların hepsi ya hidroxycoumarin veya indane-dione bileşikleridir.Genel olarak ilk jenerasyon anticoagulant lar çoğu kemirgen türüne karşı etkilidir, ancak Mus musculus ve Rattus rattus bu maddelere doğal olarak dirençlidir. .İkinci jenerasyon anticoagulant bileşikler ilk jenerasyon bileşiklere karşı direnç gelişimini engellemek için geliştirilmiştir.Warfarin en yaygın olarak kullanılan rodentisitti ama Avrupa ,Kuzey Amerika ve Güneydoğu Asya’nın bazı bölümlerinde norveç sıçanı ve Mus musculus ve daha az miktarda Rattus rattus türü kemirgenlerde bu bileşiğe karşı direnç gelişimi gözlendi.Calciferol insanlarda dahil hedef olmayan organizmalara son derece toksik olmasına rağmen anticoagualant direncine karşı yaygın olarak kullanılmaktadır.

TABLO 20:Kemirgen kontrolünde kullanılan akut ve anticoagulant rodentisitler.Bileşiklerin hepsi ülkelerin hepsinde ruhsatlı değildir.

Rodentisit Formülasyon Etki Konsantrasyon WHO tehlike
( %) sınıflandırması
a.i.a

Brodifacoum yem,mumblok antikoagulantb 0.005 Ia
Bromadiolone yem,yağ,mumblok antikoagulantb 0.005 Ia
Toz konsantre 0.1-2.0
Tracking toz
Bromethalin yem akut 0.005-0.0.1 Ia
Calciferol yem subacute 0.075-0.10 N.A.
Chlorophacinone yem anticoagulant 0.005-0.05 Ia
Yağ bazlı konsantre 0.25
Tracking toz 0.20
Coumatetratyl mumu blok, yem antikoagulant 0.0375 Ib
Tracking toz 0.75
Difenacoum yem mum blok antikoagulantb 0.005 Ia
Difethialone mum blok,yem antikoagulantb 0.0025 Ia
Diphacinone Toz konsantre antikoagulant 0.1-0.5 Ia
Suda dağılabilen konsantre 0.1-2.0
yem 0.005-0.05
Flucoumafen mum briket, antikoagulant 0.005 Ia
Warfarin konsantre anticoagulant 0.5-1.0 Ib
Toz,yem 0.025-0.05
Zinc phosphide yem akut 1-5 Ib
a.i. aktif madde
a Ia, aşırı tehlikeli, Ib, yüksek tehlikeli; N.A. düzenlenmemiştir
b ikinci jenerasyon antikongulant

14.2.3.Rodentisitlerin uygulanması

Rodentisitlerin çoğu zehirli yem olarak uygulanmaktadır bazıları likit bazıları da kontak zehirler(toz) olarak kullanılmaktadır.Zehirli yemlere de dolgu meteryali olarak iyi kaliteli tahıl kullanılmaktadır.İnsanların veya hedef olmayan hayvanların kazara tüketmelerini önlemek için zehirli yeme boya maddesi katılır. İnsanların kazara tüketmelerini önlemek için caydırıcı tatta maddelerde(örneğin denatonium benzoate) katılabilir.Bunlara ek olarak yemin etkinliğini artırmak için çeşitli katkı maddeleri eklenebilir.Çabuk bozulan yemler kullanılıyorsa yemin tazeliğini korumak için akşam saatlerinde uygulanmalıdır.Yem,rodentisitlerin girişini sağlayan ancak daha büyük kemirgenler gibi hedef olmayan hayvanların kazara tüketmelerini önleyecek ,yemin dağılmasını önleyen uygun bir kap içerisine konulmalıdır.Lağımlardaki uygulamalar için yem uzun süre etkili kalmasını sağlayacak ve küflenmesini önleyecek mum ile karıştırılmalıdır.

Akut rodentisitler kullanılırken ön yemleme yapılmalıdır.Ön yemlemede kemirgen yeme alışana kadar birkaç gün boyunca kemirgenlerin dolaştığı alanlara zehirsiz yemler bırakılır.Daha sonra zehirli yem konulmaya başlanır ve kemirgenlerin çoğunun ölmesi için bir veya iki kere beslenmeleri yeterli olacaktır. Akut rodentisitler esas avantajı hızlı kotrol ve eğer ön yemleme yapıldıysa kaybolmalarıdır. Kemirgenlerle mücadelenin hemen yapılması gerektiği koşullarda ön yemleme yapılmayabilir.Kalan kemirgenlerle mücadele etmek için anticoagulant rodentisitler kullanılır.

Anticoagulantlar kullanıldığında havadan ve hedef olmayan hayvanlardan korunmak için koruyucu bir nesnenin altına konulmalıdır.Yem kemirgenler tarafından tüketildikçe eksilen yem tamamlanmalıdır .Bütün ölü kemirgenler bulunmalı ve uygun şekilde imha edilmelidir.

Kuru alanlarda ve kuru habitatlarda suyun kıt olduğu yerlerde su yemleri kontrol için etkili bir tekniktir.Bu amaç için su da çözünen anticoagulant tuzları yaygın olarak kullanılmaktadır. Zehirli su yemleri zemin seviyesinde yerleştirilmeli ve düzenli olarak kontrol edilmelidir. Hedef olmayan hayvanların zehirlenmesini önlemek için ekstra özen gösterilmelidir.

Yukarıda anlatılan zehirli yemlerin kullanımda problemler ortaya çıkması durumunda veya diğer problemlerin varlığında zehirli tozlar kullanılabilir.Küçük miktarlarda toz kullanılır tozlar kemirgenin kürküne yapışır kürkünü temizlerken yutar ve ölür.Hedef olmayan türleri etkileme riskinin oldurduğu ve yiyeceklere bulaşma ihtimalinin olduğu durumlarda kullanılmamalıdır.

14.2.4.Kemirgen kontrol stratejisi

Kontrol stratejisi çoğunluk olarak başlangıç surveylerine dayanır ,kontrol metotlarının uygulanmasıyla takip edilir kontrol ve hijyen uygulamalarının sürdürülmesiyle devam eder.Survey, enfeksiyonun şiddetinin tanımlanmasıdır.Kontrol başarısızlıklarının ortak nedeni enfeksiyonun boyutunun olduğundan daha aşağı tahmin edilmesidir.Survey yapan kişi ortamda bulunan türleri ve populasyon yoğunluğunu tanımlamak için kemirgenlere ait izleri işaretleri kullanabilir.Survey çatı duvar bodrum, lağım ve açık alanlarda yapılmalıdır.

Eğer kimyasal kontrol gerekli ise akut rodentisitler ve antikoagulant rodentisitler arasında bir seçim yapılmalıdır.Genel olarak anticoagulant rodentisitler ,büyük populasyonlarda hızlı hareket eden rodentisitlerin kullanılması gerektiği durumlar dışında ,daha etkildir.Anticoagulant alt letal dozları akut rodentisitlerde ortaya çıkabilen yem çekinikliğine yol açmaz.Yemler başlangıç surveyde belirlendiği gibi kemirgen aktivitelerinin olduğu alanlara yerleştirilmelidir.Açığa bırakılan yemler kemirgenler için daha çekicidir ama güvenlik nedeniyle kazara zehirlenmeleri önlemek için hedef olmayan canlıların geçişi önlenmelidir.Eğer zehirli yem yanına temiz su konursa yem tüketimi artar.

Arzu edilen kontrol seviyesi elde edilene kadar kontrol çalışmalarına devam edilmelidir.Eğer amaç lokal eradikasyon ise rodentisit aktivitesini kontrol etmek ve eksilen yemleri tamamlamak için uygulama yapılan alanlar haftalık olarak ziyaret edilmelidir.Genel bir kural olarak iki hafta süresince hiç yem tüketimi olmuyorsa enfeksiyon bitmiş demektir

14.2.5.Önlemler

Bölüm 2.2.4 , 2.3.1 ve 2.3.2 dikkatlice takip edilmeli , rodentisitlerin etkiketlerindeki talimatlara uyulmalıdır, rodentisitler kullanılırken eldiven giyilmeli ve kullanımdan sonra eller yıkanmalıdır. Yem tuzakları veya yem istasyonlarının havadan ve hedef olmayan hayvanlardan korunması ve uygulamanın sonunda kalan yemlerin yemlerin güvenle uzaklaştırılması veimha edilmesine dikkat ediniz. Rodentisitlerin yerleştirilmesinden sorumlu personelin eğitilmiş olmasına ve orda yaşayan kişilere kullanılacak bu bileşik tanıtılmalı ve herhangi bir kaza anında nereye başvurmalrı gerektiği öğretilmelidir. Ölü rodentisitlerle beslenen predyatörlere olan toksikolojiyi önlemek için eğer mümkünse kemirgen vücudunda çabuk parçalanan rodentisitler kullanılmalıdır. Rodentisitlerin evsel çevrede sık kullanılması halinde insanların ve hedef olmayan organizmaların kazaya maruz kalma ihtimalleri yüksektir. Kemirgen kontrol programlarında kullanılan rodentisitin doktor veya veterinerlere bu bileşiğe karşı kullanmaları için özel antidotu hazırda bulunmalıdır.Yavaş etki eden rodentisitlerin kullanılılmasının avantajıı zehirlenmenin belirlenmesinden hemen sonra antidotun (vitamin K1) kullanılması için yeterli zamanın olmasıdır.